شعار‌های ساختارشکنانه

 اعتراض‌ها پس از آن شدت گرفت که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، از نزدیک بودن امضای توافق میان تهران و واشنگتن خبر داد و اعلام کرد در صورت نهایی شدن آن، تنگه هرمز به روی کشتیرانی بین‌المللی بازگشایی خواهد شد. افزایش احتمال تفاهم اولیه با اظهارنظر‌های سیاسی مبنی بر اهمیت چنین تفاهم اولیه‌ای برای دور کردن سایه جنگ از سر کشور با دیدگاه تندرو‌ها تفاوت داشته و از این رو چهره‌های تندروی مخالف تنش‌زدایی با در دست گرفتن تریبون در تجمعات خیابانی که از اساس برای حمایت از کلیت نظام سیاسی شکل گرفته بود، کم‌کم فضای تجمعات را در اختیار گرفتند. نکته جالب این است که دو ابزار روشنگری و اظهار نظر یعنی تجمعات خیابانی و صداوسیما تماما در اختیار مخالفان رفع تنش قرار گرفته است و با وجود تمایل عمومی کشور به آرام شدن فضا، صدای موافقان رفع تنش در این دو ابزار رسانه‌ای شنیده نمی‌شود. 

نگاه سطحی تندرو‌ها

پیش از این در مواردی که گاهی تنش به سطح خیابان کشیده می‌شد، تندرو‌ها همواره سعی داشته‌اند که در انتخاب موقعیت خود حساسیت لازم را داشته باشند که مبادا حرکت آنها رودررویی با نظام تعبیر شود و به همین اعتبار این تصور پدید آمد که فقط گروه تندرو واجد خصوصیت انقلابی‌گری است. تندرو‌ها در تمام این مدت که در صحنه سیاسی حضور داشته‌اند، مخالفان خود را با کلماتی نظیر سازشکار و غربگرا و ترکیباتی از این دست نواخته‌اند. تندرو‌های مخالف رفع تنش نقاط ضعف متعددی دارند که یکی از مهم‌ترین آنها فقدان پاسخ مستدل در برابر این سوال است که اگر تفاهم نشود چه؟ تاکنون کسی از میان تندرو‌ها نتوانسته پاسخ روشن و دقیقی به این پرسش بدهد. چندی پیش یکی از تندرو‌ها در تجمع شبانه درباره بدیل تفاهم می‌گفت: «فعال کردن کریدور شرق به غرب و گرفتن مالیات از خانه‌های خالی دو راهی است که می‌تواند مورد استفاده قرار گیرد تا مشکلات مالی دولت حل شود». نه او که این سخنان را برزبان می‌راند و نه احتمالا کسانی که شنونده این حرف بوده‌اند، متوجه سطح نازل چنین سخنی نشده‌اند. یکی دیگر از دغدغه‌های مطرح شده از سوی تندرو‌ها این است که آمریکا برای اینکه نیاز به تنفس و بازیابی توان از دست رفته‌اش را دارد، دنبال تفاهم است. محمدجواد آذری جهرمی وزیر ارتباطات دولت روحانی در پاسخ به این دغدغه قابل درک نوشته است: «پای استدلال آنها می‌لنگد، اینکه تصور می‌کنند، تیم سیاسی ایران، از این موضوع ناآگاه است؛ حتما قالیباف- عراقچی بهتر از همه، این مساله را درک می‌کنند و به اهمیت آن واقفند. مساله مطرح نشده این است که آیا ما هم به این تنفس نیاز داریم یا خیر، ظاهرا پاسخ مثبت است. هم به لحاظ نظامی و هم اقتصادی، ما هم نیازمند این تنفسیم. پس ضمن احترام به یکدیگر و حفظ همدلی، بیاییم پشت تیم سیاسی ایران بایستیم و از تفرقه بپرهیزیم». تندرو‌ها نگاه خاصی به آذری جهرمی دارند، اما نکته جالب این است که یکی از مهم‌ترین چهره‌های مورد وثوق جریان تندرو هم تقریبا همین نظر را دارد. سیدمحمدمهدی میرباقری، عضو مجلس خبرگان و از چهره‌های شاخص جریان انقلابی در توییتر نوشت: «مطمئن باشید مذاکرات جاری، ضعیف پیش نخواهد رفت. من چندان نگران این نیستم که اتفاق فاجعه‌آمیزی بیفتد. رهبر معظم انقلاب، نظارت جدی دارند و تذکرات جدی می‌دهند و صحنه را کنترل می‌کنند. یکی از تفاوت‌های فضای مذاکراتی امروز هم این است که تیم مذاکره‌کننده، با تیم‌های قبلی متفاوت است». وی افزوده است: «لذا اینکه خیال کنیم در نهایت، یک چیز خیلی بد از آن در می‌آید، من چنین گمانی ندارم. ممکن است عالی نباشد، ولی اینکه ما خیال کنیم یک چیز ضعیفی خواهد بود و خیلی نگران بشویم، خیر. بنابراین، نگران و مضطرب نباشید و پمپاژ اضطراب نکنید. نباید نگرانی و استرس به مردم منتقل کنید». سخنان میرباقری بعد از آنی مهم‌تر جلوه می‌کند که می‌بینیم چند نماینده قم از قبیل مجتبی ذوالنوری، قاسم روانبخش و محمدمنان رئیسی مردم قم را به تجمع و اعتراض در میدان توحید فراخوانده‌اند. به موازات این فراخوان، در همدان و در برنامه گرامیداشت شهید شادمان، عده‌ای از شرکت کننده‌ها به سخنگوی وزارت امور خارجه واکنش نشان دادند و زمانی که فرزند شهید شادمان سعی در آرام کردن فضا و دلجویی از سخنرانان داشت، مورد توهین عده‌ای از همان تندرو‌ها قرار گرفت. شعار‌ها البته در مشهد رنگ و بوی ترسناکی به خود گرفت و عده‌ای از معترضان به تفاهم احتمالی بین ایران و آمریکا در برابر ساختمان وزارت امورخارجه تجمع کرده و شعار‌های توهین‌آمیزی خطاب به سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه سردادند. در تجمع کفن‌پوش‌ها در قم هم گاهی شعار‌های به تندی کشیده شد، اما در تهران از آن شعار‌های تند خبری نبود. 
پیچیدگی ساختار سیاسی
یکی از چهره‌های فعال در تجمعات خیابانی امیرحسین ثابتی است. او که از تعطیلی مجلس بنا به دستور شورای عالی امنیت ملی در رنج است، بار‌ها نسبت به آن گلایه کرده است. او اخیرا در یکی از تجمعات خیابانی اظهار داشت که وزیر امور خارجه کشور «اصلا تحلیل درست و واقع بینانه نسبت به این جنگ و موقعیت آمریکا ندارد» و سپس تاکید کرد که درخواست استیضاح وزیر امور خارجه برای ثبت در تاریخ باید مطرح شود. تشویق حضار احتمالا موجب دلگرمی ثابتی شده است، اما او توجه ندارد که با طرح یکسویه مسائل مهم مملکت در تجمعی که با شور و هیجان گره خورده است، سطح فعالیت سیاسی را تنزل می‌دهد. کسانی مانند او برای مردم توضیح نمی‌دهند که ساختار سیاسی کشور چه پیچیدگی‌ها و اقتضائاتی دارد و یک تصمیم کلان برای رسیدن به مراحل نهایی از چه مسیر پیچیده و چندوجهی عبور می‌کند. تقلیل دادن یک تصمیم کلان به تصمیمی در حد وزارت امور خارجه در حالی اتفاق می‌افتد که رهبر شهید پیش از این بار‌ها تاکید کرده بود که تصمیمات کلان در نهاد‌های بالادستی وزارت امور خارجه گرفته می‌شود. به نظر می‌رسد در این شرایط ملتهب روزنامه کیهان توانسته خود را از دایره فعالیت تندرو‌ها قدری بیرون بکشد. کیهان تاکید کرده است که «ما مخالف مذاکره نیستیم» و در ادامه بر این نقطه انگشت گذاشته که تنگه هرمز مزیت برتری ایران است و باید فعلا بسته بماند. موافقت کیهان با موضوع مذاکره احتمالا ناشی از شناخت کیهان از شرایط فعلی کشور و نیز آگاهی از این مهم است که تصمیماتی چنین سترگ در کدام بخش‌ها پخته شده و به نتیجه می‌رسد. 

شکاف در بین تندرو‌ها

در مجموع به نظر می‌رسد بین لایه‌های مختلف جریان تندرو و پایداری‌چی‌ها باید در انتظار شکل گیری شکاف بود. احتمالا در این جریان، بخش آگاه‌تر به تصمیم کلان نظام نزدیک شده و بخش رادیکال این جریان در برابر تصمیم نظام مقاومت خواهد کرد. نکته‌ای که در این بین وجود دارد البته این است که تندرو‌های پایداری از خیابان برای رسیدن به اهداف سیاسی خود بهره می‌برند و به آسانی خیابان را رها نخواهند کرد. تجمعات مردمی که برای حمایت از تصمیمات نظام در مواجهه با دشمنان خارجی شکل گرفت، با تلاش سرسختانه پایداری‌ها به تجمع سیاسی یک جریان تقلیل یافته است. خود این جریان هم به چنین تحولی آگاه است که برای مثال میثم نیلی آشکارا مردم را به خیابان دعوت می‌کند. روشن است که دعوت او برای همراهی با تصمیم کلان نظام نیست. تصمیمی که در عالی‌ترین سطح گرفته خواهد شد و اینها همه در حالی است که هنوز پیام رهبر انقلاب در گوش فعالان سیاسی طنین‌انداز است: «لازم است تک‌تک جان‌فدایانی که دلشان برای اسلام و انقلاب یا استقلال و سربلندی ایران می‌تپد، از این پس، بیش از پیش، برای پاسداری از وحدت صفوف منسجم و به‌هم‌پیوسته ملت، اهتمام ورزند و اختلافات غیرموجه و حتی موجه را، به تنازع و تفرقه تبدیل نکنند».