ماجرای گروکشی چینیها برای ساخت سد چمشیر
روزنامه اینترنتی فراز نوشت: «در پروژه چمشیر، حدود ۳۰میلیارد دلار پول بلوکه شده ایران در چین وجود داشت که دولت چین به ایران باز نمیگرداند. در نهایت برای زنده شدن این پول توافق شد که چین از این پول به ایران وام دهد. یعنی از پول خودمان به خودمان! پولی که از بخشی از آن در چمشیر استفاده شد. البته به شرط آنکه در این زمینه چین نیز یک طرف از پروژه باشد.» این سطرها، بخشی از اظهارات «میثم فاضلی»، مدیر امور مطالعات سد چمشیر و کارشناس فنی شرکت توسعه منابع آب و نیروی وزارت نیرو است. چمشیر، سدی که آبگیری آن، این روزها به اصلیترین دغدغه در حوزه محیط زیست کشور بدل شده است. مخالفان نسبت به انحلال نمک در آب، اختلاط آب با هیدروکربنهای نفتی و از بین رفتن جریان طبیعی رودخانه زهره اظهار نگرانی میکنند. نسبت به خروجی آب سد که ممکن است نه به درد شرب بخورد و نه کشاورزی. اما موافقان، سد را ابزار تعدیل کیفیت و بهنگام کردن آب عنوان میکنند. آنها معتقد هستند نگرانی در خصوص کانیهای غیرفلزی و چاههای نفت بجا بود اما برای رفع تمام این گمانههای هشداردهنده، تمهیداتی اندیشیده شده است. چمشیر، سدی که در جنوب شرقی گچساران استان
کهگیلویه و بویراحمد قرار گرفته و هدف از ساخت آن، کنترل سیلاب مخرب رودخانه زهره، تولید انرژی برقابی، تامین آب زمینهای کشاورزی پاییندست، ساخت دهکده گردشگری و فراهم شدن زمینه پرورش ماهی و کشت دوم در فصل تابستان عنوان شده است. در این گفتوگو تلاش کرده تا در خصوص نگرانیهای زیست محیطی، هزینهها، گمانههای اجتماعی و نام چین که مدام در این پروژه تکرار میشود، به پاسخ برسد.
هدف از ساخت سد چمشیر چیست و مطالعات احداث آن از چه سالی آغاز شده است؟
سد چمشیر روی رودخانه زهره واقع شده است؛ رودخانهای که رژیم آوردهاش عمدتا سیلابی است و معمولا چهار ماه از سال حامل سیلابهای شدید است. هشت ماه دیگر از سال اما، آورد رودخانه بسیار اندک خواهد شد. پس بحث کیفی هم در این رودخانه مطرح است. یعنی اگر شما، آمار تغییرات درجه شوری رودخانه زهره را نگاه کنید، در فصول خشک کیفیت آب بسیار پایین میآید و به سه هزار میرسد و در پایین دست در هندیجان به ۷ تا ۸ هزار میرسد. اما در آن چهار ماه از سال که وضعیت سیلابی است، کیفیت آب قابل قبول و خوب است. این مساله مقدمه هدف در سد چمشیر است یعنی تعدیلکنندگی آب رودخانه زهره.
تعدیلکنندگی به چه منظور؟
یعنی در چهار ماه از سال سیلابها را بگیریم، سپس با بازههای زمانی دیگر تلفیق کنیم و به جای آب با کیفیت بد در فصل خشک و کیفیت خوب در فصل بارش، آبی با حجم بیشتر که مجموع این دو درجه کیفی است (کیفیت متوسط)، برای کشاورزی تنظیم کنیم. پس هدف اصلی ساخت سد چمشیر تعدیلکنندگی کیفیت آب رودخانه زهره است. مطالعات این سد از سال ۷۳ آغاز و در سال ۷۷ مطالعات مرحله اول آن تصویب شده است. سال ۸۸ مطالعات دوباره بازنگری شده و از سال ۹۰ نیز احداث سد چمشیر در دستور کار قرار گرفته است. آیا برای مدیریت حوضه آبریز رودخانه زهره گزینههای دیگری جز احداث سد چمشیر وجود داشت و اگر وجود داشت چه گزینههایی بودند؟ اساسا چه شد که احداث سد چمشیر به عنوان تصمیم نهایی، در دستور کار قرار گیرد؟رودخانه زهره حوضه آبریز بسیار وسیعی دارد. حدودا ۱۵ هزار کیلومتر مربع وسعت حوضه و طول آن نزدیک به ۵۰۰ کیلومتر است. نکته اینجاست که ما در این منطقه از کشور یعنی در محدوده جنوب زاگرس، عمده سازندهایی که با آن روبهرو هستیم، سازندهای گروه فارس هستند. از بالا به ترتیب سازند پابده، بعد آغاجاری، سپس گچساران، بعد میشان و در نهایت کنگلومراهای بختیاری را
داریم. اینها تماما سازندهایی نفوذناپذیر نسبت به آب هستند. لذا مسائلی مانند آبخیزداری، آبخوانداری، پخش سیلاب و.. در این مناطق جواب نمیدهد و برای مدیریت آب سطحی نیاز به مخزن سد وجود دارد. اگر ما میتوانستیم آب را به زیرزمین بفرستیم، بله طبیعتا گزینه آبخوانداری مناسبتر بود. اما متأسفانه امکانش وجود نداشت. به همین دلیل سد چمشیر اولویت پیدا کرد. بحث بعدی اینجاست که تمام سازندهای گروه فارس، سازندهایی هستند که کیفیت آب را کاهش میدهند. اصلا یکی از دلایلی که رژیم رودخانه سیلابی است نیز همین نکته است چون آب در زمین نفوذ نمیکند و ضریب روان آب بالایی دارد که باید مدیریت شود که اگر نشود به خلیج فارس میرود و شور میشود.
فرآیند تامین مالی احداث سد چمشیر و رقم آن به چه صورت و به چه میزان است؟
چندین روش تولید پروژه از نظر مالی وجود دارد. در مورد ساخت سد، هزینهها آنقدر بالاست که غیر از دولت قابل تقبل از جانب نهادی نیست. عادیترین سد بین ۴۰۰ میلیون دلار تا ۲ میلیارد دلار هزینه دارد. در این راستا، یک بودجه عمرانی وجود دارد که طرحهای عمرانی، متناسب با اولویتشان در سازمان برنامه و بودجه مشمول آن خواهند شد. به این ترتیب برای تامین مالی سد چمشیر از محل همین ۳۰میلیارد دلار پول بلوکه شده در کشور چین یک فاینانس مالی باز و فضایی فراهم شد که بتوانیم از این پول بلوکه شده برای ساخت سد استفاده کنیم. در واقع در سد چمشیر کارفرما وزارت نیرو است، و پیمانکار ترکیب از ایران و چین!
از محل همین پول بلوکه شده، هزینه احداث چمشیر دقیقا چقدر تمام شد؟
قیمت این پروژه حدود ۲۳۰ میلیون یورو است. نکته اینجاست که معمولا قراردادهای فاینانس با کشورهای ثالث یک بندی دارد که ۸۵ درصد پول فاینانس را کشور فاینانسور تامین میکند و ۱۵درصد را دولت کشور میزبان. اساسا یکی از دلایلی که ساخت این سد به تعویق افتاد این است که این ۲۳۰ میلیون یورو توسط چین فراهم شد اما ۱۵درصد سهم ایران که حدودا ۳۰میلیون یورو است در تامین به مشکل خورده است. مشکلی که البته در حال رفع است و آبگیری چمشیر احتمالا تا ماه بعد آغاز خواهد شد.
گفته میشود سازمان محیط زیست منتظر دریافت نتیجه مطالعات جدید درباره تبعات زیست محیطی این سد است. آیا این مطالعات جدید انجام شده است؟
این سد اساسا بدون دریافت مجوز از سازمان محیط زیست امکان ساخت نداشت. مجوزی که در سال ۸۸ داده شد و بر اساس آن، ۲۳۵ میلیون یورو هزینه و سد ساخته شد. بعضا گفته میشود سازمان محیط زیست منتظر ارائه گزارشهای جدید درباره این سد است. این در حالی است که سازمان محیط زیست، معاونت امور آب و خاک سازمان را مامور کرده تا در یک بازدید جامع، پروژه را در تمام ابعاد از بالادست و پاییندست بررسی کند. طبق آخرین گزارشی که در نشست خبری ۱۴آذر سالجاری ارائه شد، این نماینده تایید کرد که هیج گنبد، برونزد و لایه نمکی که منجر به شوری آب بشود در مخزن سد وجود ندارد. پس بله. مطالعات جدید توسط نماینده سازمان محیط زیست انجام شده است.
