به پايان رابطه ايران و اروپا نزديک ميشويم؟
در آستانه پايان برجام
به پايان رابطه ايران و اروپا نزديک ميشويم؟
قدرتهاي اروپايي که به طور سنتي از تعامل با ايران دفاع ميکردند در حال چرخش موضعي آشکار هستند. اين چرخش موضع به دليل اتهام عرضه پهپادهاي ايراني به روسيه و همچنين ناآراميهاي داخلي ايران صورت ميگيرد. در اين ميان، اميد براي احياي برجام تقريبا از بين رفته است. يک ديپلمات اروپايي که نخواسته نامش فاش شود به «ميدل ايست آي» گفت: «در افکار عمومي و مطبوعاتي اروپايي تاکيد بر نوع برخورد با معترضان در داخل ايران است، اما زماني که با مقامهاي دولتي اروپايي در محافل خصوصي صحبت ميکنيد علت اصلي چرخش موضع آنان تحويل پهپادهاي ايران به روسيه بوده است.» اين تغيير رويکرد در اجراي سريع تحريمهاي اتحاديه اروپا عليه ايران مشهود است و اقدامي شگفتانگيز و غيرمنتظره بوده است به خصوص براي کساني که با رويکرد غالبا صُلب سياستگذاري در اتحاديه اروپا آشنا هستند و تغييرات ناگهاني و شديد در آن تقريبا بيسابقه بوده است. از تاريخ 10 اکتبر اتحاديه اروپا سه بسته تحريمي را عليه ايران اعلام کرده که بيش از مجموع تحريمهاي اتحاديه اروپا عليه ايران در 9 سال گذشته محسوب ميشد. در تاريخ 20 اکتبر حدود يک ماه پس از انتشار گزارشها مبني بر متهم کردن مسکو به استقرار پهپادهاي ايراني در نبرد اوکراين اتحاديه اروپا تحريمهايي را عليه ايران به دليل ارسال پهپاد به روسيه وضع کرد. اين ديپلمات به «ميدل ايست آي» ميگويد: «اگر شما با هر ديپلمات حرفهاي در بروکسل صحبت کنيد ميگويد که بازگشت تحريمها عليه ايران در گذشته غيرقابل تصور بود».
رويکرد نزديکي به شرق
سرد شدن روابط ايران با اروپا در تضاد با روابط نوپاي تهران با روسيه است. آن دو کشور در جنگ سوريه عليه داعش همکاري داشتند. امروز تحليلگران و ديپلماتها معتقدند که روابط ايران و روسيه از يک همکاري مصلحتي در مناطق خاص فراتر رفته و به سوي يک مشارکت عميقتر در حال حرکت است. اولين سفر ولاديمير پوتين به خارج از روسيه پس از حمله به اوکراين به ايران بود. مقامهاي روس از جمله «نيکلاي پاتروشف» دبير شوراي امنيت ملي روسيه که توسط ايالات متحده تحريم شده در جمهوري اسلامي ايران مورد استقبال قرار گرفت و سرمايه گذاران تجاري روس براي فرار از تحريمهاي غرب به ايران سفر ميکنند. «هنري روم» کارشناس ارشد انستيتو واشنگتن براي سياست خاور نزديک ميگويد: «اگر تمام اين عوامل را کنار يکديگر قرار دهيم آنچه به دست ميآيد اولويت قائل شدن آن کشور براي سياست نزديکي به شرق در حوزه سياستگذاري است.» ايران و ايالات متحده از زمان سرنگوني شاه مخلوع و تاسيس جمهوري اسلامي در سال 1979 ميلادي فاقد روابط رسمي با يکديگر بودند اما اروپا روابط خود را با ايران حفظ کرده بود. يکي از جنبههاي آن رابطه حفظ گردشگري و تبادل دانشجو ميان ايران و کشورهاي اروپايي بود.
رويکردي سختگيرانه
قدرتهاي اصلي اروپايي از لحاظ تاريخي تمايلي به رويارويي مستقيم با تهران ندارند. با همراهي آلمان، فرانسه و بريتانيا مذاکراتي آغاز شده بود که منجر به حصول توافق هستهاي در سال 2015 ميلادي شد. کشورهاي اروپايي همچنين با تصميم دولت ترامپ مبني بر خروج يکجانبه از اين پيمان مخالفت کردند و تلاشهاي آمريکا براي اعمال مجدد تحريمهاي سازمان ملل را ناکام گذاشتند. با اين وجود، امروز در داخل ايران جرياني تمام اهرمهاي اصلي قدرت را در دست دارند؛ عناصري که در دوران ترامپ ضعف در سياست خارجي اروپا را مشاهده کردند. آنان معتقدند که اروپا به تصميمهاي ترامپ اعتراض کرد، اما به منافع ملموسي براي ايران نرسيد. دوشنبه گذشته آلمان بزرگترين شريک تجاري ايران در اتحاديه اروپا بر تغيير نگرش اروپاييها در مورد مذاکرات هستهاي تاکيد کرد. برلين اشاره کرد که با واشنگتن در تغيير تمرکز از احياي برجام بر توجه به اعتراضات در داخل ايران اجماع نظر دارد. سخنگوي وزارت خارجه آلمان اشاره کرد که برلين و واشنگتن «واقعا در يک مسير حرکت ميکنند». «صنم وکيل» معاون مدير برنامه خاورميانه شمال آفريقا در انديشکده «چتم هاوس» در لندن به «ميدل ايست آي» ميگويد: «ديدگاه اروپاييها در مورد ايران سرسختانهتر شده است. اين رويکرد البته به نگرش آنان نسبت به برنامه هستهاي ايران نيز تسري پيدا ميکند.» او ميافزايد: «سطح فشار از سوي اروپا افزايش خواهد يافت و آلمان، بريتانيا و فرانسه در هماهنگي با دولت بايدن براي اجراي تحريمها عليه ايران همکاري نزديکتري خواهند داشت.» حمايت اروپا از بازگشت به توافق هستهاي حتي پس از آنکه آمريکا اعلام کرد اطلاعاتي در اختيار دارد که ايران در حال آماده شدن براي ارسال پهپاد به روسيه است ادامه يافت. دو هفته پس از نشست مطبوعاتي «جيک ساليوان» مشاور امنيت ملي دولت ايالات متحده در مورد اين موضوع «جوزپ بورل» مسئول سياست خارجي اتحاديه اروپا از ايالات متحده و ايران خواست تا بر سر يک توافق سازش کنند.
