نمايشگاه کتاب تهران و سوداي «بينالملل»
سيوسومين نمايشگاه کتاب تهران، بعد از دو سال تعطيلي از زمان شيوع بيماري کرونا، 21 ارديبهشتماه امسال در مصلاي تهران برپا ميشود؛ آنهم با انتقال فروش از بخش فيزيکي به بخش مجازي. اين تصميم را اگرچه بايد محصول جبر کرونايي که به ايجاد پلتفرم فروشگاهي کتاب (اشاره به دو دوره برگزاري نمايشگاه مجازي کتاب تهران) انجاميد، دانست؛ اما در همين حد که ميتواند بالاخره بعد از سيودو دوره برگزاري، اين نمايشگاه را از يک بازار 10 روزه به استانداردهاي نمايشگاهي جهان نزديک کند، قابل توجه است. با اين همه اما، راه درازي مانده تا اين رويداد بتواند در تراز نمايشگاههاي معتبر بينالمللي همچون فرانکفورت، بلونيا و... قرار گيرد.
يکي از اصليترين نقاط ضعف نمايشگاه کتاب تهران در 32 دوره گذشته (و لابد در دوره پيشرو)، به فعاليتهاي بينالمللي اين رويداد برميگردد. واقعيت اين است که عمده تمرکز نمايشگاه کتاب تهران در تمام اين سالها، روي بحث فروش بوده؛ درحالي که اين کارکرد، هيچ جايگاهي در نمايشگاههاي بينالمللي معتبر جهان ندارد و بالعکس؛ تمرکز نمايشگاههاي مطرح، روي ايجاد تعامل و همکاري بين ناشران سراسر جهان در زمينه مذاکرات و مبادلات حق انتشار يا همان کپي رايت (و البته فعاليتهاي ديگر نظير برگزاري همايشها و کنفرانسهاي تخصصي بينالمللي در حوزه نشر و کتاب) است. اتفاقا به همين دليل است که ناشران از اقصينقاط جهان، براي شرکت در اين نمايشگاهها برنامهريزيهاي سالانه دارند و با تعيين قرارهاي ملاقات و مذاکره، سعي ميکنند از لحظهبهلحظه حضورشان سود ببرند.
با توجه به سنوات گذشته، نمايشگاه کتاب تهران با اتکا به دو بخش فروش کتابهاي خارجي و بينالملل سعي در اثبات «بينالمللي» بودن خود داشته است: اولي، عمدتا به فعاليت نمايندگان فروش و شرکتهاي داخلي محدود ميشود که غرفههايش را با کتابهاي قديمي که از حراجيهاي خارج از کشور خريداري شده، پرميکنند و دومي، بيشتر حالوهواي ديپلماسي دارد و معمولا از غرفههايي تشکيل ميشود که به همت سفارتخانه کشورها داير شده و در آنها خبري از ناشر و سرويراستار و نويسنده و... نيست.
اصليترين بخش فعاليت بخش بينالملل نمايشگاه کتاب در آخرين دورههاي برگزار شده، به حضور مهمانهاي ويژه خود اختصاص مييافت که بيشتر فرصت تعامل و حضور فعالان کشور مهمان را فراهم ميکرد (در اين زمينه ميتوان به نمايشگاه سيودوم اشاره کرد که مهمان ويژه آن دوره، کشور چين بود). حال آنکه کمتر از يکماه به آغاز نمايشگاه سيوسوم باقي است، اما خبري از حضور يک کشور بهعنوان مهمان ويژه در آن نيست؛ بنابراين هم از آغاز پيداست که آنچه در نمايشگاه سيوسوم خواهيم ديد، همان فروشگاه کتابهاي خارجي و همان غرفههاي خلوتي است که هرکدام، نام و پرچم يکي از کشورها را بر کتيبه خود دارند.
از سوي ديگر، فعاليت نااميدکننده بخش بينالملل در دو دوره برگزاري نمايشگاه مجازي کتاب تهران نيز، دورنماي اميدوارکنندهاي را بهدست نميدهد. بهعبارت ديگر، بهنظر نميرسد فعاليتهاي بينالمللي در بخش مجازي، چيزي فراتر از دو دوره ياد شده باشد که از ايجاد چند صفحه معرفي کتاب و درج اطلاعات تماس چند ناشر و چند تلهکنفرانس و چند پيام ويدئويي تشکيل ميشد. چنين فضايي، قطعا نميتواند بستر لازم براي مذاکرات بين ناشران را فراهم آورد و جايگزيني براي بخش «رايت سنتر» در نمايشگاههاي فيزيکي معتبر در سطح بينالمللي باشد. البته در زمينه مشارکت ناشران خارجي در بخش بينالمللي نمايشگاه کتاب تهران، موانعي زيرساختيتر از اينها دارد. در وهله اول، مهمترين مانع در اين مسير، عضويت نداشتن ايران در معاهده کپي رايت جهاني است که به خودي خود، راه را بر توسعه روابط و تعاملات دوسويه بينالمللي بين نشر ايران و جهان تنگ ميکند و در وهله دوم، مواضع سياسي متقابل ايران و جهان در اين زمينه و همچنين وجود تحريمهاي اقتصادي، سرنوشتساز است و طبيعتا در چنين شرايطي، تمايل يا امکان حضور نمايندگان برخي از ناشران جهان ميسر نميشود. البته طرح اين موارد، نميتواند بهانهاي باشد براي سرپوش گذاشتن روي نبود سياستگذاريها و برنامهريزيهاي اثرگذار و پيشرو در مسير توسعه کارکردهاي بينالمللي اين رويداد.
با اين اوصاف؛ اين سوال مطرح است که سيوسومين نمايشگاه کتاب تهران، چقدر ميتواند کارکرد «بينالمللي» داشته باشد؟ مرور اخبار منتشر شده از سوي ستادخبري سيودومين نمايشگاه کتاب تهران نيز اميد تازهاي را در زمينه فعاليتهاي بينالمللي اين رويداد، مخابره نکرده است. آنطور که پيداست؛ خبر آغاز و تمديد مهلت ثبتنام ناشران خارجي، تخفيف هزينههاي ارسال و تسهيل در فرايندهاي گمرکي نيز شرکتکنندگان در اين رويداد را، جز به همان سالن فروش يا حراجي کتابهاي خارجي، رهنمون نميکند. با اين همه، بايد ديد نمايشگاه پيشرو چه عملکردي در حوزه بينالملل خواهد داشت و اصلا نسبتش با صفت «بينالمللي» در چه سطحي تعريف خواهد شد. آيا دوره پيشرو ميتواند گامي باشد به سوي بينالمللي شدن؟ آيا چنين قصد و هميتي در سياستها و اهداف اين رويداد، پيشبيني شده است؟
