روسيه در وعده‌های بازار انرژی صادق است؟

آرمان‌ملی- محمدسیاح: جواد اوجی، وزیر نفت دولت رئیسی بارها از همکاری‌های ایران و روسیه در زمینه نفت و گاز خبر داده و سفر اخیر رئیسی به روسیه را هم فتح‌الباب این روابط و همکاری‌ها دانسته و اعلام کرده در آینده نزدیک مردم ایران شاهد نتایج این همکاری‌ها خواهند بود. این صحبت از همکاری‌ها با روسیه در حوزه انرژی به‌ویژه گاز و نفت در حالی بیان شده که ایران چشم به صادرات گاز به اروپا دوخته است و روسیه بزرگترین صادرکننده حال حاضر گاز به قاره سبز محسوب می‌شود و تنها همین یک نمونه از خواسته ایران؛ 2 کشور ایران و روسیه را رقیب هم خواهد کرد! در این شرایط همکاری روسیه با ایران برای توسعه میادین گازی، استخراج بیشتر یا حتی توسعه شبکه گازرسانی به منظور صادرات گاز با ابهام مواجه است! حتی در حوزه‌های دیگری چون خزر که در قرارداد 2002 یعنی 20 سال پیش که به‌زودی به اتمام می‌رسد ایران و روسیه برخلاف توافقاتی که داشتند اقدام موثری را به ثبت نرساندند! در حوزه نفتی هم این موضوع صدق می‌کند. به‌طور خلاصه در شرایطی که ایران و روسیه در برخی از مواضع تولید و تامین و صادرات انرژی به نوعی رقبای هم محسوب می‌شوند چطور همکاری‌های این دو کشور می‌تواند به سرانجام خوبی برای ایران تمام شود و به‌گفته وزیر نفت مردم اثر آن را در اقتصاد ببینند! سعید میرترابی، کارشناس انرژی در این باره به «آرمان‌ملی» گفت: ایران و روسیه هر 2 قطب انرژی در جهان محسوب می‌شوند، البته روسیه بیشتر در حوزه گاز و ایران در هر دو حوزه نفت و گاز، به‌همین دلیل هم زمینه‌های همکاری زیادی وجود دارد؛ اما چون روسیه یک صادرکننده مهم گاز در جهان به‌ویژه به اروپاست در این حوزه‌هایی هم به لحاظ منطقه‌ای و پتانسیل‌های صادراتی‌ای که ایران می‌تواند داشته باشد؛ همزمان رقیب هم باشند. او ادامه داد: با این حال می‌توان چارچوب همکاری با روسیه تعریف کرد که این رقابت‌ها در آن حوزه‌ها شکل نگیرد تا از ظرفیت‌هایی که برای همکاری وجود دارد استفاده کنند!

رقابت بر سر اروپا

میرترابی در پاسخ به این سوال که یکی از احتمالات در این روابط این است که ایران برای صادرات گاز به اروپا خیزبردارد درحالی‌که روسیه از طریق آذربایجان و ترکیه و خط لوله نورداستریم2 مشغول صادرات گاز است و این هدف ایران رقابت را جدی‌تر خواهد کرد؛ حوزه‌های مشترک رقابت روسیه و ایران چقدر در آینده کلی روابط اثر خواهد گذاشت؛ توضیح داد: نقطه داغ رقابت همان‌طور که گفته شد احتمال صادرات گاز ایران به اروپا باشد، ولی چند نکته وجود دارد که باید در نظر گرفته شود. طبیعتا روس‌ها تلاش می‌کنند رقیبی در کنار خودشان نداشته باشند و معتقدم در کمک به ظرفیت افزایش گاز ایران هم احتیاط‌هایی دارند تا رقیبی برای خودشان درست نکنند. او ادامه داد: نکته دیگر این است که اساسا چشم‌انداز قوی اقتصادی‌ای برای ایران متصور نیست که بخواهد به اروپا گاز صادر کند!‌ واقعیت این است. براساس محاسبات اقتصادی‌ای هم که صورت گرفته مشخص شده که صادرات گاز ایران جنبه‌های ژئوپولیتیکی و امنیتی را برای ایران داشته باشد تا اقتصادی. این کارشناس حوزه انرژی اضافه کرد: ایران اگر همین گاز را برای تزریق به چاه‌های نفت یا حوزه‌های پتروشیمی استفاده کند آورده اقتصادی آن خیلی‌خیلی بیشتر از صادرات گاز خام خواهد بود. شخصا معتقدم لزومی ندارد که ایران بر صادرات گاز سرمایه‌گذاری کند چراکه این همان معضل خام‌فروشی است که بیش از 100 سال است در حوزه نفت داریم! میرترابی تصریح کرد: از این گذشته گاز شرایطی دارد و باید برای آن ظرفیت‌سازی صورت بگیرد خط لوله احداث یا LNG ایجاد شود و همه اینها هزینه‌های سنگینی دارد. اینکه عده‌ای عنوان می‌کنند ایران در تجارت گاز جهانی مقام و رتبه زیادی ندارد خیلی هم نکته منفی‌ای نیست.

زمینه‌های همکاری با روسیه

این کارشناس حوزه انرژی افزود: برای همکاری با روسیه می‌توان پروژه‌هایی مانند انتقال گاز به همسایه‌ها به‌صورت شراکتی وارد شد و روسیه در ایجاد خطوط لوله و زیرساخت‌ها می‌تواند به ایران کمک کند. البته اگر حوزه‌ای نباشد که احساس نکند که ایران رقیب او می‌شود. او ادامه داد: در حوزه خزر هم اگر موضوع انتقال انرژی مطرح شود روسیه خودش را سهیم و شریک اصلی می‌داند و در این حوزه هم به‌نظر نمی‌رسد همکاری خوبی برقرار شود مگر اینکه ایران و روسیه به چارچوبی از همکاری برسیم! ولی در حوزه‌های دیگری نظیر انتقال گاز از جنوب ایران به عمان یا پاکستان که طرح‌هایی پیش از این مطرح بوده است؛ البته روسیه تا حدی هم در بحث گسترش پتروپالایشگاه‌ها و پتروشیمی می‌تواند به ایران کمک کند. میرترابی در پاسخ به این پرسش که در حوزه گاز همکاری باید در زمینه‌ای صورت بگیرد که رقیب روسیه نباشد از طرفی با توجه به خطر رقیب‌شدن ایران برای روسیه، این کشور در توسعه برداشت هم چندان کمکی به ایران نخواهد کرد؛ در حوزه نفت می‌توان انتظار همکاری روسیه با ایران را داشت؛ تصریح کرد: در حوزه نفتی قراردادهایی با روسیه در مورد اکتشاف و توسعه میدان‌های نفتی در گذشته داشته‌ایم؛ البته فناوری روس‌ها فناوری‌ درجه یک دنیا نیست ولی به‌دلیل کمبودهایی که ایران در منابع ارزی و نیازی که به توسعه میادین نفتی با آن مواجه است، از طرفی احتمال احیای برجام و برگشت ایران به بازار نفت، می‌توانیم از روس‌ها برای توسعه میادین نفتی کمک بگیریم. هرچند که تکنولوژی پیشرفته‌ای در این زمینه ندارند ولی آنها دارای تجربیات زیادی هستند. او گفت: اگر ایران به بازار نفت برگردد به‌هرحال می‌توان همکاری‌های دیگری در حوزه اوپک پلاس با روس‌ها داشت. در حقیقت ایران می‌تواند با کمک روسیه موقعیت بهتری در اوپک داشته باشد و ظرفیت تولید به بیش از چهار میلیون و ظرفیت صادرات هم به بیش از دو میلیون بشکه برسد آن زمان است که ایران در بحث همکاری‌های نفتی؛ کشوری که صادرکننده مهم نفتی است قدرت چانه‌زنی دارد. اگر ایران تا حدی به روال عادی برگردد و توان صادراتی خود را افزایش دهد برخی از همکاری‌ها در حوزه اوپک پلاس و مدیریت بازار نفت شکل می‌گیرد.

ایران و وضعیت صادرکننده گاز

این کارشناس حوزه انرژی تاکیدکرد: کشور ما به‌دلیل محدودیت‌ها و مصارف داخلی و صرفه محدود اقتصادی؛ به این زودی‌ها نمی‌تواند به کشور صادرکننده گاز بدل شود. البته این اتفاق خیلی هم به نفع ایران نیست، اما بحث‌هایی بر سر ظرفیت‌های همکاری در اوپک گازی هم مطرح شده که در حقیقت ظرفیت‌های بالقوه محسوب می‌شوند مشروط به اینکه ایران به بازار نفت برگردد. او در پاسخ به اینکه با توجه به وضعیت موجود خیلی چشم‌انداز روشنی برای همکاری با روسیه وجود ندارد، اما امیدواری وزیر نفت دراین باره بسیار زیاد است و حتی از اثرگذاری این روابط در اقتصاد ایران در هفته‌های آینده خبر داده، در این شرایط چه اتفاقات مثبتی می‌تواند رخ بدهد که مردم ایران هم آن را به گفته وزیر نفت احساس کنند، توضیح داد: بحث پتانسیل‌ها و امکان اینکه روسیه اقداماتی در قالب همکاری انجام دهد وجود دارد؛ مثلا زمانیکه موضوع تشدید تحریم‌ها مطرح شد بحثی به‌وجود آمد که روسیه از ایران 500 هزار بشکه نفت بخرد و بعد نفت ایران را بفروشد و پولش را به ایران بدهد یعنی یک نوع سوآپ در حوزه تحریم‌ها صورت بگیرد ولی چنین اتفاقی نیفتاد. مقصود این است که ظرفیت‌هایی برای همکاری وجود دارد ولی روس‌ها به‌دلیل شدت‌یافتن فشار آمریکا در این زمینه همکاری نکردند! بخشی از بحث‌های مطرح شده به این بستگی دارد که چه میزان موانع بین‌المللی را کم کنیم. هرچه این فشارها کم باشد و ایران بتواند بحث احیای برجام را جلو ببرد و محدودیت‌ها را بردارد طبیعتا ظرفیت‌های همکاری با خود روسیه هم فعال‌تر می‌شود ولی اگر فشارها ادامه یابد خیلی چشم‌انداز توافق‌های گسترده‌ای که وزیر نفت از آن صحبت کرده را نمی‌بینم.

دوران نه شرقی و نه غربی گذشت!؟

محمود خاقانی،کارشناس حوزه بین‌الملل انرژی‌گفت: موقعیت جغرافیای سیاسی و انرژی ایران بین آسیای‌مرکزی، دریای خزر و خلیج‌فارس به‌قدری اهمیت دارد که نه شرق می‌تواند چشم‌پوشی کند و نه غرب. بنابراین به‌نظر می‌رسد ایران وارد مرحله جدیدی از سیاست خارجی شده و تعاملی آغازشده که تعادل برقرار شود. او تصریح کرد: ما با روسیه می‌توانیم هم همکاری و هم رقابت داشته باشیم، دو کشور از نظر ذخایر گاز در جهان حرف اول را می‌زنند در توسعه فاز1 پارس‌جنوبی شرکت گازپروم روسیه با شرکت ملی نفت ایران مشارکت داشت، البته اکنون نوع نگاه و تعامل دو کشور تغییراتی داشته اما همچنان به اعتقاد بنده جا برای همکاری وجود دارد؛ ایران، روسیه و قطر روی‌هم 60 درصد ذخایر گاز جهان را در خود جای داده‌اند، بنابراین می‌توانیم به‌عنوان صاحبان منابع غنی و تولیدکنندگان و صادرکنندگان اصلی این انرژی روابط مهمی را باهم برقرار کنیم و به‌طور مشترک با مصرف‌کنندگان عمده هم وارد یک گفت‌وگو شویم و درواقع نقش واسطه و دلال‌ها را در این میان ضعیف کنیم. خاقانی ادامه داد: سه کشور بزرگ دارنده گاز می‌توانند یک بازار باثبات از نظر قیمت و میزان عرضه در مقابل تقاضا ایجاد کنند، این ثبات قیمت برای بازار نیز ایده‌آل است و موجب می‌شود مصرف‌کنندگان هم بتوانند برنامه‌ریزی درست اقتصادی را در دوران پساکرونا داشته باشند. این کارشناس حوزه نفت با ابراز خوشبینی از تفاهم انرژی با روسیه گفت: در هر حال جهان در دوره کرونا تجربه‌ای جدید کسب کرد یعنی همه کشورهای جهان به این نتیجه رسیدند که در یک کشتی نشسته‌اند و باید برای نجات این کشتی از طوفان باهم همکاری کنند به‌هم واکسن بدهند و اقتصادی را که متزلزل شده بود باهم رشد دهند. طبیعی است که همه کشورها از جمله ایران و روسیه در مسائل اقتصادی و جغرافیای سیاسی رقابت دارند اما با یک دیپلماسی منطقی همکاری اقتصادی را نیز می‌توانند به بهترین شکل دنبال کنند.

همکاری با شرکت‌های کاغذی

جواد اوجی، وزیر نفت با بیان اینکه توافق‌های خوبی در حوزه همکاری‌های نفت و انرژی به‌دست آمده است، گفته است: «با خیلی از شرکت‌های توانمند روسی درباره مشارکت در حوزه توسعه میادین گاز و نفت، احداث پتروپالایشگاه‌ها، انتقال تکنولوژی و تجهیزات فناورانه که نیاز این صنعت هست، توافقات خیلی خوبی شد و اسناد خیلی مهمی را امضا کردیم و به جرأت می‌گویم که به‌زودی اثراتش را در حوزه انرژی خواهیم دید و قطعا با توجه به عزم و اراده جدی که در دولتمردان روسیه و همچنین در حوزه وزارت نفت ما وجود دارد تمام اهداف تحقق پیدا می‌کند.» این درحالی است که بررسی‌ها از منابع آگاه نشان می‌دهد عمده گفت‌وگوی ایران با شرکت‌های دسته چندم یا شرکت‌های کاغذی و سایه‌ای شرکت‌های بزرگ وارد صورت گرفته است چراکه شرکت‌های بزرگ نفتی روسی که در سراسر جهان فعال هستند، نمی‌خواهند به‌دلیل همکاری با ایران مشمول جرائم و تحریم شوند و به همین دلیل از شرکت‌های کوچک و کاغذی برای حضور در مذاکرات ایران استفاده می‌کنند که این هم سودی برای ایران نخواهد داشت در حقیقت هر زمانی این شرکت‌ها مورد تهدید تحریم قرار بگیرند همه‌چیز را رها کرده و از ایران خارج خواهند شد. تضاد منافع ایران و روسیه در حوزه گاز و صادرات انرژی به اروپا قطعا مانعی برای توسعه همکاری‌های این دو کشور خواهد بود؛ هر چند که دولت رئیسی و وزیر نفت به گشایش‌های بسیار بزرگی امیدوار هستند و سعی در انتقال این امیدواری کاذب به مردم دارند! به‌هرحال روسیه یکی از بزرگ‌ترین صادرکننده‌های گاز در جهان است و ایران هم برای داشتن سهمی از بازار انرژی در تلاش است تا میادین نفتی و گازی خود را توسعه دهد؛ از این‌رو قطعا در مذاکرات آینده ایران و روسیه تضاد منافع ایجاد و یکی از این کشورها باید برای حفظ منافع دیگری از منافع خود بگذرد و با توجه به سوابق روسیه و نیازهای ایران؛ احتمال امتیازدهی ایران به روسیه وجود دارد!