روابط میان ترکیه و ایران در عرصه تنش منطقه‌ای

آرمان ملی: امــروز نقش ترکیه در معادلات منطقه ای و فرا منطقه‌ای بسیار مهــم و در برخی موارد تعیین کننده است. مجموعه تحــولات این کشور از حضور نظامی در کشورهای منطقه، تغییرات اقتصادی و سیاست خارجی با کشورهای غربی از طرف دیگر لزوم هم گرایی و همکاری بین ایران و ترکیه باعث شد تا گفت‌وگویی را با دکتر حامد روشن چشم کارشناس مسائل ترکیه داشته باشیم که در ادامه می‌خوانید.

نقش ترکیــه در منطقه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

پاسخ: دولت عدالت و توسعه در ترکیه با بهره گیری از استراتژی عمق نفوذ و کاهش تنش با همسایگان که توسط داووداوغلو وزیرامورخارجه وقت این کشور طراحی شده بود، موفقیت های قابل توجهی را به طور مشخص در عرصه اقتصادی کسب کرد. ترکیه با طراحی این فضای سیاسی موفق به جذب سرمایه گذاری، افزایش توان تکنولوژیک، کاهش تنش‌های خاورمیانه و در عین حال به عنوان یکی از کشورهای تولید کنندهمحصولات مصرفی و گردشگری در منطقه گردید. با تمام این وجود، در گام بعدی خود به منظور ایجاد هژمونی در منطقه و رفع تهدیدهای خود از استراتژی کاهش تنش دست برداشته و رویکرد دخالت همه جانبه برای قدرت را در پیش گرفت. اتفاقی که پس از کودتای ناموفق 2016 با تمرکز قدرت در دستان رئیس جمهور و تغییرات قانون اساسی با قوت بیشتری به خصوص دخالت در امور عراق و سوریه در پیش گرفته شد. سیاستی که حتی به گونه ای دیگر در قفقاز و جنگ دوم قره باغ پیگری شد. تشکیل سازمان دولت های ترک نشان دهنده یک رفتار جدید خارجی ترکیه برای شکل دادن به ظرفیت های ژئوپلیتیکی و هژمونی منطقه ای است.

ساختار داخلی ترکیه چه نقشی بر رفتار سیاست خارجی آن دارد؟

پاسخ: بدون تردید در صورتی که یک نظام سیاسی در درون دارای انسجام باشد و به همین ترتیب امکانات ملی در اختیارش قرار بگیرد می تواند در عرصه سیاست خارجی نقشی سازنده و توام با قطعیت انجام دهد. مهمترین شاخص که اکنون در درون هر ساختار سیاسی برای انسجام عمل می کند ارائه خدمات، رفاه و موفقیت های اقتصادی در کنار یک ایدئولوژی تجمع کننده منابع است. ترکیه توانست به خوبی از بابت ارائه خدمات و رشد اقتصادی که کسب کرد نهایت بهره برداری را کرده و در حوزه سیاست خارجی با اعتماد به نفس بالایی حضور پیدا کند. رجب طیب اردوغان تا پیش از کودتای 2016 یکه تاز عرصه داخلی بوده و در مقابل آن نیز خدمات شایانی را برای جامعه و کشور ترکیه به ارمغان آورده بود. اینکه اردوغان در توسعه ترکیه موفق بود جای هیچ شکی در آن نیست، اما وی در عین حال به دنبال کسب همین موفقیت در منطقه خاورمیانه و قفقاز نیز بود.

ترکیــه خواهد توانست که در منطقه به عنوان یک الگو یا اجماع ساز عمل کند؟

روشن است که ترکیه تمام تلاش خود را برای این کار انجام می دهد. به طور مشخص پس از انقلاب های مختلف در کشورهای منطقه و شمال آفریقا، این کشور به عنوان یکی از الگوهای توسعه که در حال همگام سازی بین دموکراسی لیبرال و اسلام بود، مطرح و حتی ترویج های نیز از سوی ترکیه برای انتقال این تجربه در قالب های گوناگون انجام پذیرد. با اتمام این وجود، ترکیه در درون خود دارای نوعی تناقض نیز هست. از یک سو، سابقه تاریخی و فرهنگی امپراتوری عثمانی که بر مدار اسلام گرایی با روایت ترک می چرخد. از جانب دیگر، دولت مدرن جدیدی که بر اساس نگاه لائیک مصطفی کمال آتاتورک به عنوان رهبری استقلال این کشور شکل پذیرفت. این دوگانگی خود به عنوان یک پاشنه آشیل برای نقش آفرینی ترکیه در منطقه عمل می کند. با این حال، رجب طیب اردوغان توانسته است که نوعی رابطه معنا دارد و هماهنگی در این خصوص ایجاد کند.

مهمترین نکات یا محـورهای اختلاف بین ایران و ترکیه چیست؟

به نظر می رسد که اولین نقطه تضاد بین ایران و ترکیه روندهای تاریخی به خصوص تنش‌های پیش آمده میان امپراتوری صفوی و عثمانی است. به هرحال در طول تاریخ جنگ عظیمی میان ترکان صفوی و عثمانی به وقوع پیوسته است. دومین عامل را می توان به نوع تفسیر دینی و روایت اسلام گرایی بین دو کشور اشاره کرد. به طوری که اسلام ترکیه بر مشخصاتی قرار دارد که بیشتر در ارتباط با جهان غرب با نوگرایی هایی همراه بوده است. سومین عامل، رقابت منطقه ای دو کشور به منظور کسب هژمونی و الگو سازی است. هر دو کشور در تلاش هستند تا به عنوان الگوی جهان اسلام و قطب تعیین کننده آن عمل بکنند. چهارمین عامل، اتحاد با کشورهای مورد اختلاف طرفین است. برای مثال عضویت ترکیه در ناتو و همکاری نزدیک این کشور با رژیم صهیونیستی به همین ترتیب روابط ایران با سوریه و عراق و مقابله با هرگونه فروپاشی این دولت ها که در تنش با ترکیه به سر می برند.

چه ظرفیـــت‌های همکاری بین ایران و ترکیه وجود دارد؟

بدون تردید دو کشور دارای قابلیت های همکاری و توسعه ای زیادی هستند. اولین ظرفیت، مربوط به ویژگی‌های ژئوپلیتیکی دو کشور است که از یک طرف ترکیه می تواند دسترسی ایران را به اروپا و آفریقا شکل دهد و در مقابل ایران هم توانایی وصل کردن ترکیه به قلب خاورمیانه و آب های گرم خلیج فارس را دارد. دومین بستری که دو کشور می توانند با یکدیگر همکاری داشته باشند در عرصه انرژی و کالاهای اساسی مورد نیاز است. سومین قابلیت مربوط به هویت دینی مشترک و قابلیت های قومی دو طرف به عنوان زمینه های سرمایه گذاری و توریسم می باشد. هم گرایی در حوزه امنیتی به خصوص گروه های افراطی و جدایی طلب که تهدید امنیت ملی به شمار می روند. در نهایت هماهنگی منطقه ای به منظور کاهش آسیب پذیری در برابر قدرت های فرا منطقه ای که حضور موثر و مخرب دارند.

ترکیـــه به صورت مشخص از ایران چه می‌خواهد؟

مهمترین خواست و نگرانی ترکیه از ایران پیرامون امنیت ملی این کشور است. مبارزه با گروهک پ.ک.ک که به عنوان یک تهدید امنیت ملی برای ترکیه به شمار می‌رود که در بین مرزهای هر دو کشور حضور دارند. جلوگیری از مهاجرت‌ها و پناهندگان غیر قانونی که از خاک ایران به سمت ترکیه می روند و عمدتا مربوط به شهروندان افغانستان است. عدم دخالت در امورات داخلی به‌خصوص رویکردهای اسلام گرایی و جریانات سیاسی از دیگر خواست های ترکیه است که به صورت شفاف از زبان مقامات سیاسی و در رسانه های خود آن را مطرح می کنند. در نهایت می توان به این نکته اذعان کرد که روابط بین ایران و ترکیه دارای ویژگی های رقابت پذیر بوده و هر دو کشور در تلاش هستند تا در رقابت منطقه ای دست بالا را به خود اختصاص بدهند. با تمام این وجود، ایران و ترکیه ظرفیت‌های دارند که در صورت حل موانع آن قابلیت شکل دادن به یک نظم منطقه ای جدید و توام یا ایجاد امنیت و صلح دارند. حل این اختلافات نیازمند عزم جدی طرفین و دوری از تعارف‌های دیپلماتیک بوده تا بتوانند به صورت مشخص برای رفع موانع هم گرایی سر میز نشسته و با رفع نگرانی‌های صورت گرفته ظرفیت های خود را برای توسعه و صلح در منطقه به یکدیگر گرده بزنند.