نکاتی درباره رودخانه‌های مرزی

شورای وزارتی منابع آبی اتحادیه عرب تصویب کرده که این اتحادیه برای تأمین حقوق آبی عراق، به خصوص از ایران، وارد فعالیت دیپلماتیک شود. هر رودخانه که از یک کشور به کشور دیگر وارد می‌شود در حقیقت رودخانه مرزی به حساب می‌آید و ایران هم رودخانه‌های مرزی دارد که همه آنها نیازمند تنظیم مناسبات حقوقی پایدار بین همسایگان است. در تمام رودخانه‌هایی که به نوعی از یک کشوری سر چشمه می‌گیرند و به کشور دیگر وارد می‌شوند و یا در مرز دو کشور جاری هستند حقوق بین الملل بر رعایت استفاده متعارف تاکید دارد تا حقوق کشورهای همسایه در مورد آب رعایت شود و هیچ کشوری به نوعی عمل نکند که استفاده غیر معمول و نا‌متعارف تلقی شود و به اصطلاح در انحصار یک کشور قرار بگیرد. ولی ما رویه‌های خیلی دقیقی نداریم که به چه معیارها و یا شاخصی باید تقسیم بندی کرد و معمولا به توافق دو یا چند کشور که از رودخانه استفاده می‌کنند، بستگی دارد. دعوا زیاد است ولی رویه‌ای که بتواند به درستی مدیریت بکند، در حقوق بین‌الملل وجود ندارد. چند تا اصل وجود دارد که آن اصول پایه نظام حقوقی است ولی در جزئیات رویه‌های مشخص نشده است. معمولا کشورهای بالادستی حقوق کشورهای پایین دستی را رعایت نمی‌کنند و تنش وجود دارد و با موازنه قدرت و بده و بستان‌هایی که بین کشورهاست مشکل را به نحوی مدیریت می‌کنند. حقوق بین‌الملل در این مسئله خیلی پیشرفته و توسعه نیافته است که با اتکاء به آن مشکلات رودخانه‌های مشترک را حل و فصل کرد. در مورد اروندرود هم هنوز اختلاف است که چگونه ژرفگاه(خط القعر یا تالوگ) را تعیین کنند و به‌خاطر وجود اختلاف اروندرود لایروبی نشده‌است. به‌خاطر اختلاف در تفسیر ژرفگاه و فرازونشیب‌هایی که در مسیر رودخانه ایجاد می‌شود ادعاهای جدید در موردش طرح می‌شود. در مورد هیرمند حقآبه ایران و میزان آن مشخص شده‌است ولی آن هم درست رعایت نمی‌شود و افغانستان هم آن را اجرا نمی‌کند. این یک مشکل اساسی است، به‌نظرم بهتر است کارگروهی از متخصصان و مسئولان و یا سازمان‌ها و ادارات تابعه تشکیل شود و هرچه زودتر این موضوع را مورد بررسی قرار دهند. آسیب‌هایی را که از این مسیر ممکن است به ایران وارد شود و تنش‌هایی بین همسایگان ایجاد کند، جای مطالعه و بررسی دارد که ازآن غفلت شده‌است.