بحراني‌ترين سال محيط زيست براي رئيس!

آرمان ملی: چندی پیش با حکم رئیس جمهور، علی سلاجقه به عنوان رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست انتخاب شد. او که در سال‌های ۹۰ و ۹۱، رئیس سازمان جنگل‌ها بود، حالا با چالش‌های بزرگتری از جمله تغییرات اقلیمی در جهان، کمبود شدید منابع آبی و کمبود بارش‌های بی‌سابقه در نیم قرن اخیر، مدیریت منابع آبی که هر روز وضعیت وخیم‌تری پیدا می‌کند، آتش پردامنه در جنگل‌ها که به باور مسئولان و کارشناسان ۹۵ درصد آنها، عامل انسانی دارد و از همه مهمتر تصرفات غیر قانونی و قانونی مثل صدور مجوز برای معادن بدون در نظر گرفتن شرایط زیست محیطی منطقه، سدسازی و برداشت بی‌رویه چوب از جنگل‌ها و... مواجه است. با این حال و در رزومه کاری سلاجقه، تدریس در دانشگاه و دکتری مهندسی منابع آب دیده می‌شود. همچنین او رئیس انجمن آبخیزداری ایران، رئیس دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران و دبیر کمیته ملی توسعه پایدار سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور نیز بوده و مدیرکلی دفتر اقتصاد محیط‌زیست در این سازمان را هم تجربه کرده‌است. آخرین تجربه کار معاون جدید رئیس جمهور، اتحادیه انجمن‌های علمی منابع طبیعی و محیط‌زیست ایران است و در این میان سؤالی که این روز‌ها با توجه به گسترش خشکسالی و فرونشست زمین و ده‌ها مشکل و معضل پردامه زیست محیطی که حیات ایران را در ۳۰ سال آینده تهدید می‌کند، این است که آیا او قادر خواهد بود که ۵. ۱۱ درصد از مساحت کشور را مدیریت کند؟ آیا می‌تواند متولی بیش از ۱۹‌میلیون هکتار از مساحت کشور است که پارک‌های ملی، پناهگاه‌های حیات‌وحش، مناطق حفاظت‌شده و آثار طبیعی ملی را تحت عنوان مناطق چهارگانه محیط‌زیست باشد. در این میان بحران آب، ‌فرسایش خاک، چالش تالاب‌ها، آلودگی هوا و بحران شکار و حیات‌وحش از مشکلاتی است که باید هرچه سریع‌تر برطرف شود، آن هم در شرایطی که عیسی کلانتری، رئیس سابق این سازمان حیاتی برای کشور، نتوانست در چهار سال سکانداری این سازمان حفاظت از محیط زیست خیلی موفق عمل کند و آتش سوزی، خشکسالی و عدم مدیریت و جلوگیری از سد‌سازی و معدنکاری‌های مخرب و... عملکرد او را پر از انتقاد کرده بود. با این حال باید به چالش‌های پیش رو و مهم علی سلاجقه در آستانه آمادگی جهان برای اثرات مخرب تغییرات اقلیمی اشاره‌ای داشت که قاعدتا همه مردم ایران و کشور‌های منطقه از این سرزمین استراتژیک در خاورمیانه انتظار بهبود شرایط وخیم را دارد. بی‌شک آنچه که مردم از سلاجقه می‌خواهند عمل و بهبود شرایط به جای هشدار‌های ترسناک است.

آب، اولویت نخست

موسسه منابــع جهــان که چنــدی پیش اطلس ریسک آب را منتشر کرد اما در آن وضعیتی ترسناک از منابع آبی کشورمان ترسیم کرده ‌است. طبق این اطلس، ۱۷ کشور جهان که عمدتا در خاورمیانه و آفریقا قرار دارند، از‌جمله ایران ما در شرایط تنش آبی بسیار بالا هستند که رتبه پنجم این فهرست به ما تعلق دارد. تنش آبی وقتی ظاهر می‌شود که برداشت آب بیشتر از قدرت تجدید‌پذیری منابع آب باشد و چون ایران در وضعیت بسیار شدید تنش آبی قرار دارد به این معناست که بسیار بیشتر از حد توان منابع آبی از آنها برداشت می‌شود. حتی در داخل کشورمان نیز اغلب کارشناسان در این باره متفق‌القولند. سمیه رفیعی، رئیس فراکسیون محیط‌زیست در مجلس در این‌باره به ایلنا می‌گوید:« ما هزینه‌های مالی و غیرمالی زیادی را برای ساخت یک سد صرف می‌کنیم اما وقتی احداث می‌شود، نارضایتی اجتماعی فوران می‌کند، مردم اصلا این پروژه را نمی‌خواهند و حتی در حکمرانی هم نگاه مردم به سمت ناکارآمدی تغییر می‌کند. این نشان می‌دهد از ابتدا صرفا براساس نگاه سازه‌ای تصمیم گرفتیم و ابعاد اجتماعی - محیط‌زیستی را مدنظر قرار نداده‌ایم.»

زمین نشست نکند

فرونشست زمین ارتباط تنگاتنگی با منابع آب دارد و هر ناکارآمدی در مدیریت منابع آب به صورت این پدیده ظاهر می‌شود. چندی پیش محمد درویش، از کارشناسان حوزه محیط‌زیست ویدئویی را منتشر کرد که نشان می‌داد چگونه بخش‌هایی از خاک استان اصفهان نشست کرده و فرونشست زمین باعث تخلیه یک شهرک ۶۰۰۰ نفری و ترک خوردن ساختمان‌های اداری شده‌است. او فرونشست در دشت مهیار در جنوب اصفهان را در مرحله رعب‌آوری توصیف کرد و همراه او در این مشاهده میدانی که رضا اسلامی، مدیر زمین‌شناسی و اکتشاف معدنی اصفهان بود آن را فاجعه خواند. بیرون از اصفهان نیز وقایع مشابهی در جریان است طوری که رضا شهبازی،‌ مدیرکل دفتر مخاطرات سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور معتقد است فرونشست زمین هرچند خشکسالی‌ و تغییرات اقلیمی در آن دخیل است ولی بیشتر معلول سوءمدیریت در منابع آب زیرزمینی است. میزان فرونشست زمین در کشورمان بسیار فراتر از حد بحران است، به طور مثال نرخ سالانه فرونشست در دشت فسا و جهرم ۵۴سانتی‌متر و در جنوب شهر تهران ۳۶سانتی‌متر است. با این اوصاف رئیس جدید سازمان حفاظت محیط‌زیست راه سختی در پیش دارد چراکه زمینی که دائما زیر پایش خالی می‌شود جای مناسبی برای حکمرانی نیست.

آسمان آبی، آرزوی دیرینه

در روزهای آینده و با سردشدن هوا، هوای شهرهای بزرگ چیزی شبیه هوای سمی می‌شود كه ریه‌ها مجبورند آن را پمپاژ كنند. ساكنان شهرهای بزرگ ایران، آسمان تیره و تار و هشدارهایی كه مردم را به خانه ماندن تشویق می‌كنند، خوب می‌شناسند. این آلودگی وسیع و عمیق هوا، یكی از چالش‌های زیست‌محیطی عمده كشور است كه البته سازمان حفاظت محیط زیست كشور به تنهایی نمی‌تواند آن را از بین ببرد. آماری در دست است كه می‌گوید نزدیك به ۹۰ درصد مینی‌بوس‌ها،‌ بیش از ۸۰ درصد موتورسیكلت‌ها، بیش از ۷۰ درصد اتوبوس‌های درون شهری، ۶۰ درصد كامیون‌ها، نزدیك به ۵۰ درصد از اتوبوس‌های برون‌شهری و ‌حدود ۳۰ درصد از وانت‌هایی كه در كشورمان تردد می‌كنند، اسقاطی‌اند و باید از رده خارج شوند. این درحالی است كه در مورد موتورسیكلت‌ها گفته می‌شود كه ۱۸ برابر سایر وسایل نقلیه هوا را آلوده می‌كنند، ولی همچنان بیش از ۱۰ میلیون موتورسیكلت در كشور تردد دارند. در این وضع هیچ معجزه‌ای اتفاق نخواهد افتاد و قانون هوای پاك همچنان قانونی باقی خواهد ماند كه به‌درستی اجرا نمی‌شود. مؤید این پیش‌بینی گفته‌های بهمن‌ماه پارسال كیومرث داوودی،‌ معاون فنی دیوان محاسبات كل كشور است كه گفته بود‌ ۵۷ درصد تكالیف دستگاه‌ها در قانون هوای پاك، اجرا نشده و معلوم است كه وقتی تكالیف اجرا نشود، وضعیت آلودگی هوا به همین شكل باقی خواهد ماند.