طالقانی و نهضت بازگشت به قرآن

نهضت بازگشت به قرآن در ایران پس از سید جمال وام دار، طالقانی است. او ضمن مجاهدت و مبارزه اجتماعی، کار دشوار قرآنی را زمانی آغاز کرد که گامی در آن مسیر برداشته نشده بود. او و تمامی همفکرانش در«بازگشت به قرآن》در ابتدای راه بودند. طالقانی به تعبیر خودش « پرتوی از قرآن» تابانده است اما با نگاهی که از اساس دگرگون و با دیگر مفسران تفاوت‌هایی فاحش دارد، زبان قرآنی او با ویژگی های عصری که در آن به سر می‌برد هم طراز است. در عصری که طالقانی در آن به سر می‌برد دین در چالش با دنیای غرب و مدرنیسم و شبه مدرنیسم و حکومت‌های استبدادی وابسته قرار داشت. طالقانی به شیوه مرسوم سنتی که غرب را یکپارچه نفی می‌کند، با دستاوردهای تمدن غرب بر خورد نکرد. در حالی که پیشرفت‌های مدرنیسم را در نظر می گرفت، با بازگشت به قرآن به مقابله فکری با دستاوردهای منفی و مخرب غرب پرداخت. ایشان با استفاده از زبان علم و عرفان و اسطوره، گاه به صورت ترکیبی و گاه غیر ترکیبی، تحقیق گسترده و دامنه داری را روی قرآن انجام می دهد. پرتوی از قرآن، حاصل بینش‌ها و تلاش‌های مبارزه نستوه خستگی ناپذیر، آیت‌ا... طالقانی است. او تنها به تالیف پرتوی از قرآن همت نگماشت، بلکه همگام با سرمشق‌های دوران به مبارزات اجتماعی پرداخت. یعنی زندگی ایشان به دو بخش پژوهش در قرآن و مبارزه اجتماعی تقسیم نمی‌شود بلکه هر دو کار را دوشادوش وهماهنگ با یکدیگر آن هم در مسیر پرسنگلاخ مبارزات اجتماعی انجام داده است، چه در سنگر هدایت (مبارزه رو در رو و علنی)، چه در سنگر زندان و تبعید (مبارزه مخفی و غیر‌آشکار) و چه در سنگر انقلاب (در مقابله با میوه چینان انقلاب) کار روی قرآن را ادامه داده است. نقش ابتکاری طالقانی در بازگشت به قرآن و نیز ادامه تحقیق در قرآن با توجه به سر مشق‌های عصر و دورانش (مبارزه برای انقلاب) جایگاه شگرف او را در این امر نمودار می‌سازد. در عصر حاضر تحقیق و بررسی در قرآن، بدون یاری جستن از روش‌های تحقیق طالقانی که آغاز گر نهضت بازگشت به قرآن بود، به سادگی امکان پذیر نیست. همه محققان و پژو هشگران قرآنی موظف‌اند در تفسیر و تاویل قرآن به روش‌ها و برداشت‌های ایشان توجه جدی را اهتمام ورزند تا بتوانند تاویلی دقیق‌تر، روان‌تر وعام پسند از قرآن ارائه دهند.