جذابیت پنهان تئاتر
کتاب «فلسفه و تئاتر؛ يک ديباچه» نوشته تام استرن، ترجمه علي منصوري، هجدهمين کتاب از مجموعه نظريه و اجراي نشر بيدگل است. در اين کتاب تام استرن مسائل مشترک تئاتر و فلسفه را از آغاز پيدايش هر دو مورد بررسي قرار ميدهد. کتاب «فلسفه و تئاتر: يک ديباچه» داراي دو بخش اصلي با عنوان «از جهان به صحنه» و «از صحنه به جهان» است که در بخش نخست به بحث بازنمايي واقعيت بر صحنه تئاتر پرداخته ميشود و مسائل مشترک فلسفه و تئاتر همچون محاکات و تخيل، حقيقت و توهم و مفهوم تاريخ مورد بررسي قرار ميگيرند. بخش دوم به تاثير تئاتر روي مخاطبان اختصاص دارد و مفاهيم اخلاق، احساسات و سياست از نظر فلاسفه و نظريهپردازان تئاتري مورد بحث قرار گرفته است.
اين کتاب مجموعهاي از موضوعات، مسائل يا پرسشهاي فلسفياي را ارائه ميکند که در رابطه با تئاتر مطرح ميشوند و به دنبال آن است که از مجموع آنها شِمايي کُلي و مقدمهاي جامع به دست آورد. هدف از اين مباحث اين است که خوانندگان از جايگاه عوامل اساسي مطلع شوند تا اگر به دنبالکردن اين موضوعات با جزئيات بيشتر تمايلي داشتند، بدانند کجا را بايد جستوجو کنند. درهرحال اين کتاب براي کساني که سابقهاي در تئاتر دارند، زمينهاي درباره مباحث فلسفي مربوط و ابزارهايي براي بررسي بيشتر آنها ارائه خواهد کرد. براي کساني که پيشزمينهاي در تحصيل فلسفه دارند، مطالعه فلسفي تئاتر، اين روزها در مقايسه با هنرهاي تجسمي، موسيقي، رمان يا فيلم ارج و قرب کمتري دارد- مستلزم برسي موضوعات و متنهاي ناشناختهاي است که پرده از مشغوليتي جديد برميدارند يا پرتوي نوين بر مشغوليت کهن ميافکنند.
رويکرد نويسنده در قبال موضوعات اين کتاب تحت تاثير دو ملاحظه عمده قرار دارد: از يکسو تلاش دارد تا به آن دست از پرسشهايي که ممکن است از جانب تماشاگران معمولي يا کساني مطرح شود که تئاتر کار ميکنند، يعني همان پرسشهايي که قبل و بعد از اجراهاي نمايشي شنيدهايم- و آن دسته از رويکردهايي فلسفي که ميتوانند در پاسخ به اين پرسشها يا دستکم در شفافسازي آنها مفيد باشند، گوشه چشمي داشته است.
از سوي ديگر، نويسنده سراغ فيلسوفاني رفته است که در گذشته و حال درباره تئاتر نوشتهاند. پيداکردن اين فيلسوفان کار دشواري نيست: افلاطون، ارسطو، هيوم، هگل و نيچه از مشهوترين چهرهها هستند. فيلسوفان متعددي نيز بودهاند که به نوبه خود نمايشنامهنويسان طراز اولي به شمار ميآمدهاند؛ از جمله سنکا، ماکياولي، ولتر، ديدرو، روسو، لسينک، شيلر و سارتر- که دستکم چهار تن از آنها به دسته اول نيز تعلق دارند. افراد بيشمار ديگري هم بودهاند به طريقي به بحثهاي فلسفي درباره تئاتر کمک کردهاند. البته گاهي فيلسوفان مستقيم يا دستکم غيرمستقيم برخي از پرسشهايي را که نويسنده کتاب مطرح کرده، پيش کشيدهاند. هرچند اغلب آنها ابزارهاي مفهومي، واژگان، چارچوبها و درواقع پرسشهاي جديد خود را مطرح ميکنند. هدف هر بحث، يافت تعادل ميان اين دوملاحظه است: گامبرداشتن در مسير شفافسازي يا پاسخدادن به پرسشهاي معمول و درگيري جدي با نوشتارهاي فلسفي موجود.
به جز فصل اول با عنوان تئاتر چيست، کتاب به دو بخش تقسيم شده است. اين دو بخش متناظر با دو نگرش هستند: از جهان به صحنه و از صحنه به جهان. در کل ميتوان گفت که موضوعات بخش نخست درباره بازنمايي واقعيت بر صحنه و موضوعات بخش دوم درباره تاثير صحنه بر مخاطبان آن هستند. بخش اول شامل سه فصل است: محاکات: تقليد و تخيل، حقيقت و توهم، و تاريخ در هنگامه وقوع: تئاتر و گذشته. بخش دوم نيز شامل سه فصل است: يک مدرسه اخلاق، احساسات، و کنش جمعي، تئاتر و سياست.
نويسنده اين نوع خطکشي را سرسري ميداند و آن را صرفا در حکم قاعدهاي براي ساماندادن فصلها به خود برميشمارد. چنانچه خواهيم ديد، پاسخهاي يک طرف به وضوح بر پاسخهاي طرف ديگر تاثير خواهد گذاشت. او اظهار اميدواري ميکند که مشخص باشد که چرا پرسشهاي مربوط به حقيقت، تقليد يا صحت تاريخي به يک طرف تعلق دارند، درحاليکه پرسشهاي مربوط به اخلاقيات يا ويژگي سياسي تئاتر متعلق به طرف ديگر هستند. گرچه چنين فرض شده که کتاب حاضر از ابتدا تا انتها خوانده ميشود (و فصلهاي کتاب هم مرتبا به يکديگر ارجاع ميدهند) اما خوانندگان ميتوانند آزادانه و مستقيم به سراغ سرفصلهاي مورد علاقه خود بروند.
نام کتاب: فلسفه و تئاتر
نويسنده: تام استرن
مترجم: علي منصوري
ناشر: بيدگل
