شعر جان و جهان شعر
درباره کتاب «شعر و شهود» نوشته ابوالقاسم اسماعيلپورمطلق
شعر جان و جهان شعر
«شعر و شهود»، مجموعه جستارهاي ادبي دکتر ابوالقاسم اسماعيلپورمطلق است که در دو بخش گرد آمده است. بخش نخست، تحت عنوان «شعر و ادب پارسي»، و بخش دوم، با عنوان «دريچهاي رو به شعر جهان». همانطور که مولف در پيشگفتار کتاب ذکر کرده، مقالات مذبور در طي ساليان متمادي نگاشته شده است. مقالاتي که در بخش نخست آمدهاند، عمدتا مبتني بر فرهنگ باستاني ايران به رشته تحرير درآمدند که در حوزه تخصصي دکتر اسماعيلپور يعني فرهنگ و زبان باستاني است و تاکيد آنها بر مفاهيم اسطورهاي است، که البته در اين حوزه نيز در طول سالهاي اخير، آثار درخوري از جمله «سرودههاي روشنايي» از همين ناشر، از ايشان خواندهايم که کتاب درخور تاملي است.
در بخش نخست، که خود ميتوانست به دو حوزه ادبيات کلاسيک و ادبيات معاصر تقسيم شود، وجه اشتراک آن همان فضاي اسطورهاي است. مفهوم گنوسي و مزديسنايي و نمود طبيعت در شعر شاعراني نظير حافط، مولانا، حکايات شيخ صنعان، و تا دوره معاصر نظير نيما، شاملو، سپهري مورد بررسي قرار گرفتهاند، که گرچه از اين منظر آثار متعددي در رابطه با شعر اين شاعران نوشته شده، اما اسماعيلپور نيز نگاهي دقيق به آنها انداخته است. در اين بخش خواننده با اطلاعات تاريخي و اساطيري و مفاهيم آنها و امتزاج آنها در شعر مواجه ميشود که به توسع معنايي شعرها انجاميده است.
در بخش دوم که به شعر جهان نظر دارد، به حوزه علاقه و شناخت دکتر اسماعيلپور به ترجمه و شعر جهان بازميگردد؛ که در اين رابطه هم مخاطبان جدي شعر، از ايشان ترجمههاي گوناگون و شاعران مختلف و البته اسطورهپرداز نظير اکتاويو پاز و ديگران را خواندهاند. مولف در اين بخش نيز به دو حوزه متفاوت از شعر جهان ميپردازد. ابتدا به شعر انگليسيزبان و چشماندازهاي شعر نو و مدرن ميپردازد و مناظر تازهاي از شعر جهان به ويژه آمريکا و پيشتازان آنها ارائه ميدهد. به همين دليل، در اين بخش به سراغ شاعران مطرح و اثرگذار جهان از جمله والت ويتمن، ديکنسون، اليوت، اودن و ديگران نظر دارد، و پيوستگي مقالات را با تمرکز بر دستاوردهاي تازه در شعر قرار ميدهد. دقت در بررسي شعرهاي مهم جهان و تحليل ساختاري و مفهومي به درک مخاطب در شعر کمک ميکند.
حوزه ديگر مقالات بخش دوم به شعر چين، ژاپن و قالبهاي تانکا و هايکو، شناختهترين نوع ادبي در شعر خاوردور است که دليل آن هم، فارغ از علاقه مولف، بايد حضور چندين ساله مولف را در اين دو کشور و تدريس در آنجا دانست، که موجب آشنايي دقيق ايشان به شعر و فرهنگ اين جغرافيا شده است. جغرافياي شعري که براي مخاطب فارسيزبان ناآشنا نيست. از اين رو، با شناخت مستقيمي که از آنها دارد به تحليل شعرها ميپردازد که با ارائه مصاديق طبيعت موجب درک بيشتر شعر ميشود. اگرچه در ترجمه برخي هايکوهاي موجود در اين کتاب، مولف ميتوانست از ترجمههاي موجود بهره ميگرفت که در ذهن مخاطب جدي آشناتر ميباشند. براي نمونه، هايکوي زير:
آبگيري قديمي
غوک ميپرد در آن
صداي آب.
که نمونه ترجمه شاملو قطعا با زبان شاعرانهتري است:
برکهاي کهن
آواي جهيدن غوکي
صداي آب.
از اين جنبه مولف اين فرصت را داشت تا در سراسر کتاب، از برخي ترجمههاي ديگر براي بيان مثالهاي خود، چه در شعر جهان و چه در شعر چين و ژاپن، از آنها استفاده ميکرد. باري، آنچه اهميت دارد، دقت نظر دکتر اسماعيلپور در گزينش موضوع مقالات و طرز نگارش سيال و روان مطالب در سراسر کتاب است. اگرچه ميتوانم بگويم چه بهتر ميبود اگر هر يک از بخشها را جداگانه در کتاب مستقلي ميآورد تا شائبه کتابسازي را از ذهن خواننده دور ميکرد و از سويي ديگر، فرصت کاملتري نيز به دست ميآمد تا کاملتر و البته جزئينگرانهتر به موضوعات ميپرداخت. اين را از اين بابت ميگويم که در پايان کتاب به ناگهان مقالهاي پيرامون شعر آفريقا ميآيد، که ناگفته پيداست در جستاري به اين ميزان، نميتوان شناخت کاملي در اختيار خواننده قرار داد. اما آشنايي مخاطب را در پي دارد. به هر روي، «شعر و شهود» کتابي است که خواننده را با چشماندازههاي تازهاي از شعر ـ چه داخلي و چه جهاني ـ روبهرو ميکند و از اين بابت بايد به نويسندهاش تبريک گفت.
نام کتاب: شعر و شهود
(جستارهاي ادبي)
نويسنده: ابوالقاسم اسماعيلپورمطلق
ناشر: هيرمند
