هدايت؛ زير ذرهبين
کتاب «صادق هدايت، از افسانه تا واقعيت» نوشته همايون کاتوزيان
هدايت؛ زير ذرهبين
صادق هدايت آنقدر بزرگ و با دامنه است که هرچه از او و از آثارش گفته يا نوشته شود، باز هم جايي فراخ براي ديگري باقي ميماند تا قلم بهدست گيرد و هر آنچه ميخواهد بر پهنه کاغذ روانه کند. اين را همه کتابها و مقالاتي که پيرامون او و آثارش نگاشته شدهاند، به ما ميگويند. هر يک از اين کتابها در نوع خود کمک ميکنند خواننده به لايههاي پنهان داستانها پي ببرد. هدايت به جهت فرديت خاص خود، پيوسته شخصيتي گريزان بوده و ميل به گريز داشته است. گريزان از اين حيث که نميتوان چندان دقيق به يک نظر مشترک در درک آثار او رسيد. کشف هر لايه مخاطب را به سمت لايه ديگري ميکشاند و همينطور آن لايه به جانب لايه ديگري. لايه در لايه تا بينهايت. و از اينگونه است که هر محقق يا پژوهشگري که بخواهد چيزي پيرامون او بر صفحه کاغذ بنگارد، لايهاي فرادست ميآورد به ذائقه خويش. آنگاه هدايت خود او را تا هر کجا که بخواهد ميبرد. سرگشته و حيران، چشم دوخته به گستره روبهرو، در پي شناختي ژرفتر برميآيد. دنبال دستاوردهاي ديگر برميخيزد. اما نکته مهم اين است که چندان نميتوان به هر کتابي در اين زمينه اعتماد کرد و استناد جست. از آنجا که زندگي پس از مرگ هدايت نيز خود دليلي بر همين چندلايگي و پنهانماندن زواياي ديگر در آثار اوست که زمينه بررسيهاي متعدد را فراهم ميآورد. و همين، انتخاب تحليلها را براي مخاطب کمي پيچيده ميسازد.
در ميان کتابهاي بسياري که در باب آثار و زندگي شخصي و خصوصي او نوشته شدهاند، برخي از آنها در شناخت دقيق و رازورزانه شخصيت هدايت موثر و راهگشا بودهاند. زواياي پنهان زيادي را روشن ساختهاند. اما نگاه من در اينجا به يکي از کتابهايي است که با ويژگيهاي برجسته و بايستهتر عرصه شده است. کتاب «صادق هدايت، از افسانه تا واقعيت» از آن دست کتابهايي است که بهشايستگي درباره هدايت نوشته شده است. اگرچه همايون کاتوزيان اين کتاب را در سال 1991 ميلادي به زبان انگليسي نگاشته و طي اندکزماني هم ترجمه فارسي آن منتشر شد، اما نوعي تازگي در آن ديده ميشود که اثر را در قياس با آثاري از اين دست آن را متمايز ميسازد. دليل آن هم، که درحقيقت نخستين ويژگي کتاب است و از همان آغاز خود را در معرض ديد مخاطب قرار ميدهد، نظم آکادميکي کتاب در ساختار تدوين آن است، که تا حدي کمتر، دستمايه چنين کتابهايي در بررسي اثر يک نويسنده بوده است. شايد از جهتي، اين نوع نظمبخشي در پژوهش و واکاوي اثر ادبي، مقداري رزانت ادبي به اثر پژوهشي ببخشد که موجب پسزدن مخاطب ميشود. حال اگر روي سخن چنين کتابهايي، به نويسندهاي چون هدايت باشد. باري اين خصلت ديد منتقدانه به زندگي و آثار هدايت باعث شده است که تکليف خواننده دقيقا روشن باشد که در حال مطالعه کتابي است سراسر متکي بر مدارک و شواهد تاريخي و ادبي. از فهرست کتاب ميتوان دريافت که مولف بر پايه يک پيرنگ دقيق و دانشگاهي مرحله به مرحله، و بر مبناي يک رابطه علي- معلولي ايدههاي خود را مبتني بر آثار پژوهشي و داستاني هدايت پيش ميبرد. از نوع خاستگاه زندگي شخصي و خانوادگياش در ايران و بعدها در اروپا تا خاستگاه فکري و فرهنگي او در حوزههاي مختلفي که قلم زده است.
به خلاف برخي ديگر از کتابهايي که درباره صادق هدايت نوشته شدهاند، نويسنده تلاش نميکند با ذکر زمينههايي رقيق و احساسي، مخاطب را جريان جاري کتاب سوق دهد، بلکه نکته به نکته و براساس کشف دادههاي تفکري هدايت در لابهلاي آثار به نتايج منطقي خود ميرسد. از اينرو، همانطور که در بالا اشاره شد، ممکن است روند خوانش کتاب به کُندي پيش رود، اما در پايان مخاطب با رويي گشاده و ذهني آسوده از درک ديگري از هدايت بازميگردد. توجه نويسنده به يکايک آثار- داستاني و غيرداستانيِ- هدايت با بررسي زمينههاي تاريخي و اجتماعي عصر نويسنده، موجب ميشود که خواننده به کنکاش در لايههاي ذهن خود بپردازد و تمام آثاري را که از هدايت خوانده، يکبار ديگر در ذهن خود مرور کند.
نکته مهم درباره ويراست و چاپ تازه کتاب، آنطور که کاتوزيان خود در مقدمه مينويسد، اين است که ناشر اول ترجمه فارسي، نشر ديگري بوده که پس از مدتي کوتاهي، چاپ دوم و سپس چاپ سوم کتاب را هم عرضه کرد. آنطور که کاتوزيان مينويسد اين ناشر به تصحيحاتش بر چاپ اول، توجهي نکرده است. پس از سالها، اين کتاب با ويرايش تازه و رفع همه تصحيحات قبلي نويسنده، از سوي نشر مرکز منتشر شده است.
نام کتاب: صادق هدايت، از افسانه تا واقعيت
نويسنده: همايون کاتوزيان
مترجم: فيروزه مهاجر
ناشر: مرکز
