سقوط شاخص تکفل معیشتی
بررسي شاخص بار تکفل (نسبت اشتغال به جمعيت) بهعنوان شاخصهاي مهم بازار کار نشان ميدهد اين شاخص در کشور طي سالهاي اخير روند نزولي داشته و در سال 1390 به کمترين حد خود يعني 41 درصد رسيده است. براساس آخرين آمار منتشر شده از سوي مرکز آمار، جمعيت کشور از حدود 19 ميليون نفر در سال 1335 به حدود 80 ميليون نفر در سال 1395 رسيده است يعني در يک دوره 60 ساله سالي يک ميليون نفر به جمعيت کشور افزوده شده و انتظار ميرود تا سال 1430 جميعت به 101 ميليون نفر برسد. همچنين بررسي آمارها نشان ميدهد که پنجره جمعيتي ايران از اوايل دهه 1380 بازشده است. پنجره جمعيتي در واقع به شرايطي اطلاق ميشود که تعداد جوانان يا افراد فعال در سنين کار يا به عبارتي جمعيت توليدکننده در يک کشور به طور قابل توجهي بيشتر از افراد سالمند و کودک و نوجوان يا جمعيت مصرفکننده است. اين پنجره فرصت و ظرفيت بالقوه جمعيتي، نيازمند فراهمآوردن محيط و بسترهاي اجتماعي، اقتصادي، سياسي و فرهنگي و اتخاذ خط مشيهاي مناسب است و صرف گشودن پنجره جمعيتي نميتواند موجب رشد و توسعه اقتصادي شود. پنجره جمعيتي بهعنوان مولفهها کليدي بازار کار است که بر بار تکفل و مشارکت اقتصادي موثر است. پايينبودن نسبت اشتغال به جمعيت يعني بار تکفل، بدان معناست که به ازاي هر نفر شاغل چند نفر در قبال آن تامين معاش ميشوند. اين شاخص جمعيتي و اقتصادي است که از مجموع جمعيت صفر تا 14 سال و 65 سال به بالا بر جمعيت در سنين فعاليت حاصل ميشود. عوامل مختلفي همچون ساختار سني جمعيت، ميزان زاد، تراکم تعداد کودکان و سالمندان و به دنبال آن افزايش افراد غيرفعال، بر مقدار شاخص تاثيرگذار است و ميتواند آن را دستخوش تغيير کند و از اين شاخص براي ارزيابي بازار کار استفاده ميشود. هر چه مقدار شاخص بار تکفل معيشتي بزرگتر باشد، فشار وارده بر جمعيت شاغل براي تامين معاش افراد تحت تکفل افزايش مييابد. از منظر ديگر ميتوان گفت کوچکبودن اين شاخص بيانگر سطح مطلوب رفاه اقتصادي جامعه و قدرت پسانداز بيشتر و بزرگ بودن آن حاکي از کاهش سطح رفاه جامعه است. در کشورهاي توسعهيافته جمعيت صفر تا 14سال کمتر و جمعيت سالخورده بيشتر است و در جوامع در حال توسعه به دليل زاد و ولد بالا جمعيت زير 14 سال بيشتر و جمعيت سالخورده کمتر است. در ايران نيز نسبت وابستگي (بار تکفل) به دليل تغيير در ميزان زاد، در بين سالهاي 1335 تا 1395 با فراز و نشيبهاي بسياري روبهرو بوده که تحت تاثير ساختمان سني جمعيت قرار گرفته است. بار تکفل در سال 1335 برابر 7/85 درصد بود و روند رشد آن تا سال 1365 ادامه داشته و بسياري اوقات از گذشتگان شنيديم که ميگويند «در گذشته يک نفر کار ميکرد و چند نفر ميخوردند»، اما در سال 1370 اين رقم به 78 درصد رسيد و در 10 سال بعد شاخص بار تکفل به 4/34 درصد کاهش يافت و اين روند کاهشي تا سال 1390 ادامه پيدا کرد و به کمترين حد خود يعني 41 درصد رسيد. آخرين آمار نشان ميدهد که بار تکفل در سال 1395 برابر 43 درصد بود و پيشبينيها نشان ميدهد که اين شاخص (بار تکفل) تا سال 1430 روند رشد ضعيفي را ادامه دهد.
