کرونا نان مرزنشینان را آجر کرد
شهرهاي مرزي ايران در اغلب ادوار تاريخ، بهعنوان دروازههاي ورودي کشور، محل کسب و تجارت بودهاند. عبورومرور کاروانهاي تجاري حامل کالا از اين شهرها براي ساکنان آن، زمينه اشتغال بهبازرگاني را فراهم کرده بود. با اين حال با گسترش و توسعه فرآيند تجارت و تسلط بيشتر دستگاه دولتبر امر تجارت برونمرزي در سدههاي اخير، انحصار بازرگاني در اختيار دولتها قرار گرفته است. از همينرو، بسته يا بازشدن مرزها، مجوز عبورومرور کالاهاي مختلف، اجازه تجارت افراد گوناگون و مواردي از اين دست تنها در حيطه اختيار دستگاههاي دولتيست. از همينرو زماني که دولتي تصميم بگيرد مرزهاي خود را به روي تجارت بينالمللي ببندد، تنها براي تجارت خود تصميم نگرفته و آثار آن در زندگي و معيشت تمامي مرزنشينان در هر دو سوي مرز نمايان خواهد شد. مطابق با همين الگو، بلافاصله پس از شيوع کرونا در ايران و طرح آن در رسانهها، کشورهاي همسايه در نخستين اقدام بستن مرزها را در دستور کار خود قرار دادند. ترس از ورود اين ويروس سبب تداوم انسداد برخي مرزهاي تجاري در دو ماه گذشته شده است. اين در حالي است که اکنون تمامي همسايگان ايران نيز درگير اين مشکل هستند و بيماري کرونا مختص کشور ما نبوده است. با اين حال بهرغم اعلام ايران مبنيبر اجرا و رعايت پروتکلهاي بهداشتي سازمان جهاني بهداشت، مرزهاي ترکيه از هر دو سمت مسدود است. مرزهاي ايران با عراق يکي در ميان باز است و گاه اختلالات طولانيمدتي در روند کاري آنها رخ ميدهد. از سوي ديگر نيز مرز ترکمنستان همچنان بهطرز سختگيرانهاي مسدود مانده و اعلام شده است که اين وضعيت دستکم تا آخر ارديبهشتماه ادامه دارد. از مرز ميرجاوه نيز اخبار متفاوتي در روزهاي اخير بهگوش ميرسد. در حالي که برخي از بستهبودن اين مرز خبر ميدهند اما روز گذشته از سوي مقامات گمرک ايران اعلام شد بازارچههاي مرزي ريمدان و پيشين بعد از بيش از دو ماه توقف فعاليت، در روزهاي آينده براي تجارت دو طرفه ايران و پاکستان بازگشايي ميشوند. با اين حال تجارت از مرزهاي افغانستان مدتهاست از سر گرفته شده و طرف افغانستاني خواستار 24 ساعته شدن فعاليت مرز ماهيرود نيز بوده است.
گرههاي کور تجارت کشور
سرنوشت اقتصاد ايران و خانوارهاي ساکن در طول نوار مرزي کشور از دو سال گذشته بيش از پيش بهيکديگر گره خوردهاند. اگر در شرايط عادي تجارت از طريق بازارچههاي مرزي را بتوان بهعنوان نوعي اشتغالزايي در شهرهاي مرزي توصيف کرد، در حال حاضر اين نوع از بازرگاني براي ايران حکم منافذ تنفس را دارد که ميتواند در صورت بسته ماندن، آثار نامطلوب زيادي در اقتصاد کشور داشته باشد. از زمان بازگشت تحريمهاي ظالمانه آمريکا عليه ايران، فروش نفت بهکمترين ميزان خود در سالهاي گذشته رسيده و اندک نفت صادراتي نيز در بازار خاکستري بهفروش ميرسد. مشخص نيست مبادلات در اين بازار چگونه صورت ميگيرد و مشتريان نفت ايران در قبال آن، پول پرداخت ميکنند يا کالا و بازگشت آن بهاقتصاد ايران در چه بازهزماني انجام ميشود. از سوي ديگر قيمت نفت نيز در روزهاي اخير با سقوط آزاد همراه بوده و حتي در صورتي که ميتوانست جايي در اقتصاد ايران داشته باشد، در چنين شرايطي هيچ دردي از بودجه کشور را دوا نميکرد. بر اين معضل ريشهدار بايد کرونا را نيز افزود که تکيهگاه جديد بودجه کشور يعني مالياتها را نيز سست کرده است. اکنون با آسيبهايي که کرونا بهکسبوکارهاي مختلف وارد کرده، نهتنها درآمدهاي ارزي ناشي از نفت که درآمدهاي ريالي دولت حاصل از مالياتها نيز سير نزولي را طي خواهند کرد. در اين ميان، چشم اميد دولت بهتجارت بينالمللي کالاهاي غيرنفتي است. کالاهايي که قرار است از طريق مرزها خارج شود؛ البته بهشرط آنکه مرز بسته نباشد! بازرگانان در دو ماه گذشته در بلاتکليفي بهسر بردهاند و تداوم اين شرايط پيچيده ميتواند تجارت خارجي ايران را بهشدت تحتتاثير قرار دهد. اين در صورتي است که مسئولان تنها نظارهگر باشند و رايزنيهاي جدي با طرفهاي خارجي را در دستور کار قرار ندهند. از زمان سرگرداني رانندگان کاميون در مرزهاي ترکمنستان و ترکيه دو ماه ميگذرد و اين مرزهاي حياتي همچنان مسدود بودهاند.
مرزنشينان نيازمند توجه ويژه دولت
سمت ديگر اين گره اقتصادي، معيشت و اشتغال مرزنشينان است. بهرغم تلاشهاي اقتصادي دولت براي ايجاد شغل و زيرساختهاي مناسب براي کسبوکارهاي متنوع و مطلوب در استانها و شهرهاي مرزي، همچنان محروميت و جاماندن از امکانات شهرهاي بزرگ يکي از بزرگترين مشکلات مرزنشينان است. اين روند نهتنها جوانان که پيران اين شهرها را نيز بهسمت مشاغلي همچون کولبري سوق داده است. شغلي پرخطر و کمبازده! با اين حال اين حرفه در سالهاي اخير بهرسميت شناخته شده و شاغلان آن در ميان رستههاي شغلي رسمي کشور قرار گرفتهاند. بازارچههاي مرزي نيز يکي ديگر از راههاي درآمدزايي در اين شهرها بوده است. عبورومرور مسافران و تاجران از شهرهاي مستقر در مرزهاي کشور، اين بستر را براي مرزنشينان فراهم کرده بود که نهتنها بهتجارت کالاهاي توليدشده در اقصينقاط ايران بپردازند بلکه بتوانند کالاهاي توليدشده توسط بوميان را نيز بهفروش برسانند. اين روند توانسته بود يک چرخه توليد و عرضه هر چند کوچک را ايجاد کند تا از قبل آن سهم تجارت مرزي در ميان افراد بيشتري تقسيم شود. با اين حال، بستهشدن گاه و بيگاه مرزها در دو ماه گذشته و تعطيلي تجارت، آثار زيانباري بر اقتصاد خانوارهاي مرزنشين داشته است. پيش از انسداد مرزها بهواسطه شيوع کرونا نيز مشکلات داخلي عراق منجر بهبستهشدن مرزهاي اين کشور با ايران شده بود. اگر دولت در دو ماه گذشته حمايتهاي گستردهاي را در حد توان براي حمايت از کسبوکارها و سرپرستان خانوار انجام داده است، با اين حال بهنظر ميرسد مرزنشينان و بازرگاني مرزي کشور کمتر مورد تفقد قرار گرفتهاند و شايد بهتر باشد توجه ويژهاي به اين بخش صورت بگيرد. دولت خواهد توانست با حذف برخي هزينههاي اضافه و برنامهريزي موثرتر براي منابع مالي که بهويژه از صندوق توسعه ملي برداشت شده است، از هدررفت آنها جلوگيري کرده و اين منابع را در محل واجبتري مانند نجات معيشت مرزنشينان هزينه کند.
