بیماریای که روانمان را میخورد
روزها آنقدر دستهايم را ميشويم که زخم شدهاند، هرچه کرم ميزنم، بيفايده است باز دو مرتبه دست به دستگيرهها که ميزنم بايد با مواد شوينده و ضدعفونيکننده زياد آنها را بشويم تا مبادا ويروس بگيرم. همه اعضاي خانواده را مدام چک ميکنم، روزي صد بار بايد دستهايشان را بشويند، روزي دو بار حمام کنند و اجازه بيرون رفتن به بچهها نميدهم مگر با ماسک و دستکش و مواد ضدعفونيکننده... . جاي دوري نرويم، در ميان همين دوروبرهايمان از اين موردها اين روزها و با شيوع ويروس کرونا زياد ميبينيم، کساني که در زندگي عاديشان حساسيتهاي وسواسگونه داشتند و حال با شنيدن اخبار مربوط به کرونا، وسواسشان شدت گرفته است. برخي از اين افراد خود را در خانه ايزوله کرده به محل کار نميروند و اجازه ورود و خروج فردي به منزلشان را هم نميدهند. به گزارش فارس، درست است که ويروس کرونا سراسر جهان پخش شده اما يک فکر سالم با رعايت ارتباطات و مسائل بهداشتي ميتواند از درگير شدن با آن جلوگيري کند، هر چند همه ما اين روزها نگرانيهايي نسبت به بيمار شدن خود، بچهها و خانواده، دوست و آشنايانمان داريم اما زماني که اين نگراني تبديل به اضطراب وسواسگونه ميشود ديگر زندگي زودتر از درگيري با کرونا ما را در خود ميبلعد و روانمان را ميجود. تعدادي از روانپزشکان و روانشناسان اين روزها تأييد ميکنند که وسواس افراد اضطرابي و اختلالات وسواس فکري ـ عملي اين روزها شدت گرفته است. بهطور مثال مجيد صادقي، روانپزشک از تشديد اضطراب و استرس شهروندان ميگويد: «ويروس کرونا مسالهاي جهاني است و همين موضوع به تشديد اضطراب و استرس دامن ميزند. در آنفلوآنزا که در برههاي شايع شد، اين اضطراب را داشتيم، اما به اين ميزان نبود، چون موضوعي مقطعي بود ولي جهانيشدن ويروس کرونا استرس را تشديد کرده است تا جايي که افرادي که زمينه اضطراب و استرس نداشتند، دچار اين مشکل شدهاند.»
عوارض اضطراب و وسواس
وي معتقد است با اين رويه اضطراب قربانيان بيشتري از کرونا ميگيرد: «کرونا بيمارياي است که بعد از گذشت دورهاي تبش فروکش ميکند اما عوارض اين اضطرابها و استرسها باقي خواهد ماند. نگراني از مبتلاشدن خود و عزيزان وسواسهاي فکري را افزايش داده و افراد دچار وسواس شستوشو شدهاند، نگرانياي که در ميان کادر پزشکي هم به چشم ميخورد. ويروس کرونا و نگراني از مبتلاشدن به آن سلامت روان جامعه را تحت تأثير قرار داده، آن را دچار اختلال کرده و باعث شده احساس ناامني در جامعه دامن زده شود.» سعيد نمکي، وزير بهداشت ميگويد: وحشت بيهودهاي که درباره کرونا در مردم ايجاد شده، وحشتي کاذب است. بايد توجه کرد که بيماري ناشي از ويروس کروناي جديد هم ميزان مرگومير و هم بيماريزايياش بهمراتب از بيماري آنفلوآنزا کمتر است. اميرحسين جلالي، روانپزشک هم ميگويد که ورود کرونا به ايران اختلالات انطباقي را تشديد کرده است. او بحران کرونا را داراي ويژگياي ميداند که آن را از بعد روانشناختي منحصربهفرد کرده است. «در بحرانهاي زنجيرهاي سال 98 تابآوري جامعه از بعد رواني، ذهني و جسمي پايين آمده و جامعه دچار استرس شده است. در حالي که تلاشهايي براي مديريت و فرماندهي متمرکز صورت ميگيرد؛ با اين حال استرس و اضطراب بالا را نميتوان انکار کرد.» او ادامه ميدهد: «آدمهاي نگران و مضطرب گوش به زنگ اخبار ميمانند و در بيشتر اوقات جذب اخبار منفي ميشوند و آنها را باور ميکنند. بهواقع ما در شرايط اجتماعي هستيم که هيجانات منفي در آن بالاست و باعث ميشود بعضي از شهروندان رفتارهايي اتخاذ کنند.» اين روانشناس زمينههاي ژنتيکي استرس و اضطراب را هم دخيل ميداند. «افرادي که قبل از اين حوادث از مشکلاتي از اين دست رنج ميبردند با قرارگرفتن در چنين بحراني مشکلاتشان تشديد ميشود.» اما بهروز بيرشک روانشناس درباره وسواس گفت: وسواس يک اختلال اضطرابي است که با افکار غيرقابل کنترل، ناخواسته و رفتارهاي متداول و رفتارهاي تکراري بروز پيدا ميکند، همه انسانها ميتوانند افکار وسواسي داشته باشند و اين اختلال در واقع عملکرد فرد را کنترل و ذهنش را درگير ميکند.
مهناز زال، روانشناس نيز معتقد است: يکي از اختلالات اضطرابي اختلال وسواس اجباري است منظور از وسواس فکري افکار و تصويرهاي ذهني است که بهطور ناخواسته در ذهن فرد ايجاد ميشوند افکار مزاحم براي هر کسي ممکن است پيش بيايد اما در افرادي که دچار وسواس هستند اين افکار مکرر و بهصورت ناراحتکنندهاي ايجاد ميشود و کنترل ان براي فرد بسيار دشوار يا غيرممکن است. وي ميگويد: اختلال وسواس اجباري ريشه در اضطراب دارد و افکار و رفتارهاي وسواسي نوعي مقابله با اضطراب ميباشد اما به دليل تکرار بيش از حد و بروز ناراحتيهاي بعد از آن نه تنها اضطراب را کاهش نميدهد بلکه خود تبديل به يک اختلال اضطرابي ميشود.
اما اختلال وسواس چيست؟
وسواس فکري - عملي (obsessive compulsive disorder) يا OCD نوعي اختلال رواني است که فرد به دليل افکار و ترس هاي غير منطقي (وسواسگونه) رفتارهاي تکراري اجبارگونه از خود نشان ميدهد. به مرور ممکن است اين وسواسهاي فکري و عملي با فعاليتهاي روزانه فرد تداخل پيدا کرده و مشکلاتي ايجاد ميکند. فرد مبتلا گاهي سعي ميکند اين افکار و وسوسه رفتاري را ناديده گرفته يا متوقف کند اما تنها اضطراب او افزايش خواهد يافت و در نهايت براي کاهش استرس، به رفتارهاي اجبارگونه ادامه ميدهد. فردي که به اختلال وسواس فکري - عملي دچار است مجبور است مرتبا کارهاي خاصي را تکرار کند، حتي اگر واقعا نخواهد آن ها را انجام دهد و نيازي به انجام آن ها نباشد.
علائم وسواس فکري و عملي
علائم وسواس عموما در کودکي آغاز مي شود با افزايش سن افزايش پيدا ميکند اما از دوره ميانسالي دو مرتبه کاهش پيدا ميکند. به همين دليل هم هست که کارشناسان و روان شناسان اين روزها تاکيد ميکنند کودکان را به سفارش بهداشت دعوت کنيد اما آنها را مضطرب نکنيد و در جريان آمار و ارقام قرار ندهيد چرا که اضطراب آنها در آينده برايشان وسواس را به ارمغان ميآورد. برخي از شايعترين انواع وسواس فکري عبارتند از: اضطراب داشتن در مورد ميکروبها، خاک يا ترس از آلودگي، نياز به تقارن و نظم کامل، افکار يا تصاوير پريشانکننده در مورد خود يا ديگران، افکار مرتبط با نحس بودن چيزي يا خرافات و علائم وسواس رفتاري شامل رفتارهاي تکراري از قبيل شستوشوي مکرر دستها يا دوش گرفتن و تميز کردن غيرضروري منزل، منظم کردن چيزها طوري که کاملا درست و مرتب باشند، چک کردن مکرر چيزهايي که مرتب شده حتي وقتي فرد مطمئن است مرتب هستند، چک کردن مکرر درهاي منزل که قفل هستند يا خير که اين روزها هم بيشتر شاهد افزايش ميزان وسواسيهاي عملي و رفتاري هستيم. متاسفانه شايد اين روزها ديده باشيم کساني را که دستهايشان از زيادي شستوشو زخم شده و داراي افکار تکراري و وسواسي فراوان هستند و شبکههاي اجتماعي زرد نيز به اين وسواس و اضطرابشان دامن مي زنند.
تشخيص وسواس در کودکان
اين روزها که جامعه دچار تنش و اضطراب ناشي از ويروس کرونا شده شايد نتوان اين وسواس را در بچهها تشخيص داد اما در صورتي که بعد از عبور از اين مرحله بچهها اضطراب در وجودشان باقي مانده باشد به راحتي قابل تشخيص است چرا که هم خانواده و هم معلم يا مربيانشان مي توانند رفتارهاي خاص آنها را در نحوه ارتباط با ديگران، شستوشو، تميز يا رفتارهاي ديگر تشخيص دهند. وسواس فکري- عملي ميتواند باعث اختلال در تحصيل کودکان ميشود. اين کودکان نميتوانند روابط دوستانه را حفظ کنند و اغلب گوشهگير و منزوي و حتي افسرده ميشوند. متاسفانه وسواس فکري-عملي ممکن است خفيف يا شديد باشد و معمولا در شرايط استرسزا افزايش پيدا ميکند. افرادي که به اين اختلال دچار هستند در معرض ابتلا به ساير اختلالات اضطرابي مانند افسردگي و فوبيا نيز قرار دارند. پيشنهاد ميشود کودکان يا بزرگسالاني که در اين دوره دچار وسواس حاد شدهاند، در صورت درک از سوي خود يا از سوي اطرافيان به روان شناس و درمانگر براي بهبود علائم و شرايط زندگي خود مراجعه کنند.
