بازرگان مخالف استعمارانگليس و جريانهای چپ بود
بازرگان از چه برهه تاريخي پا به عرصه سياست گذاشت؟
بازرگان در زمان رضا شاه به همراه برخي نخبگان به خارج از کشور سفري دارند تا تحصيلات نيمه تمام خود در ايران را تکميل کنند. بازرگان در سال 1313 هجري شمسي با پايان تحصيلاتش در فرانسه به ايران بازگشت و به خدمت سربازي در اداره مهندسي ارتش مشغول شد. پس از اتمام خدمت سربازي به دعوت وزير فرهنگ مشغول تدريس مهندسي در دانشکده فني دانشگاه تهران شد و پس از مدتي با ساير همدورهايهاي خود شرکت اتحاد مهندسين ايران را تشکيل داد که اولين شرکت مهندسي مشاور در ايران بود. بازرگان در دانشگاه تهران تدريس ميکرد و 6 سال نيز رئيس دانشکده فني دانشگاه تهران بود. با آغاز جنبش ملي در دوره محمدرضا شاه فعاليتهاي سياسي بازرگان در جنبش ملي آغاز شد. بايد در اين جا ذکر کرد که خط فکري بازرگان نشات گرفته از ابوالحسن فروغي بود. کريم سنجاني وزير فرهنگ وقت او را به سمت معاونت خود گمارد با آغاز مبارزههاي ضد استعماري ملي کردن صنعت نفت، بازرگان با حکم مصدق مامور خلع يد از شرکت نفت و رئيس هيات مديره موقت شد. پس از اين سمتها به رياست شرکت آب و فاضلاب تهران منصوب شد و اولين شبکه لولهکشي در تهران را احداث کرد و در همين جايگاه بود که کودتاي 28 مرداد آغاز شد. از کتابهاي مهم بازرگان در دوران پيش از کودتا، کتاب کار در اسلام بود. فروغي هميشه با اين آيه قرآن که همانا خداوند حال قومي را تغيير نميدهد تا آنکه آنها حال خود را تغيير دهند، بازرگان را به پيش فرا ميخواند و راهنمايي ميکرد. بازرگان هميشه اين آيه و ابوالحسن فروغي را سرمشق فعاليت خود قرار ميداد. در سال 42 نيز شاهد بوديم که بازرگان کتاب اصول خود را به تحرير درآورد و آيتا... بهشتي نيز در همان برهه زماني اذعان کرد که اين کتاب بهترين کتاب فارسي در اين رشته است.
بازرگان در نهضت آزادي چه رويکردي را در پيش گرفت؟
در سال 1338 شمسي از نزديک با بازرگان آشنا شدم و همزمان با عيد مبعث سخنراني ايشان را در دانشگاه تهران شنيده بودم و در آنجا حضور داشتم. در انجمن اسلامي دانشجويان و در مسجد هدايت نطقهاي ايشان را دنبال ميکردم. بازرگان متوجه رشد حزب توده و گسترش افکار کمونيستي در کشور شده بود و براي مقابله با آن دست به فعاليتهايي زد. با وجود اينکه آگاهي و دانش بازرگان از مباحث کمونيستي اندک و چهبسا عاميانه بود اما فعاليت خوبي در اين زمينه داشت و به خوبي خطر را درک کرد و شناخت. وي در سال 1340 نهضت آزادي را تاسيس کرد و من نيز از همان زمان فعاليت در نهضت آزادي را آغاز کردم. بازرگان در همين برهه زماني بود که چهار اصل فکري نهضت را علني و اعلام کرد که ما ايراني هستيم، مسلمان هستيم، تابع قانون اساسي و پيرو مصدق هستيم. وي در همان روزهاي نخست اين چهار اصل را براي همگان تشريح کرد و نقطه ابهامي باقي نگذاشت و اين روند مبارزه و تبليغات ادامه داشت تا اينکه ايشان در بهمن ماه سال 1341 بازداشت شد. در دانشگاه تهران اين خبر را دريافت کردکه قرار است بازداشت شود و پس از مراجعت به منزل اين اتفاق رقم خورد و در جريان قيام 15 خرداد ايشان همچنان در زندان بودن و از همان زندان و از طرف نهضت آزادي کشتار انقلابيون را در آن روز به شدت محکوم کرد. شيباني، صحابي و آيتا... بهشتي نيز در ادامه اين جريان مبارزاتي محکوم شدند و دادگاه براي آنها تشکيل شد. بازرگان اعتماد به نفس زيادي داشت و راسخ و ثابت قدم بود. هنگامي که حکم 10 سال زندان به او ابلاغ شد با همان لباس مرتب خود و بدون هيچگونه اضطرابي راه خود را ادامه داد. گويا اين حکم زندان هيچ تغييري در زندگي او ايجاد نکرده است. شخصيت بازرگان بسيار الهامبخش بود و بر بسياري از رهروان نهضت آزادي تاثيرات مثبتي گذاشت.
مخالفت بازرگان با جريان چپ از کجا نشات ميگرفت؟
مخالفت بازرگان با جريانهاي چپ را ميتوان مربوط به خاستگاه طبقاتي او دانست. بازرگان همواره آرمان برابري را آرماني ناممکن و غيرمنطقي قلمداد ميکرد. او با محدود کردن مالکيت شخصي افراد موافق نبود و از اقتصاد و تجارت آزاد دفاع ميکرد. بازرگان مخالف ملي کردن برخي صنايع پس از انقلاب بود. او در کتاب مشکلات و مسائل اولين سال انقلاب علت ايجاد استبداد را دخالت دولت در اقتصاد و دولتي کردن اموال بخش خصوصي ميدانست. اين برداشت بازرگان از مساله استبداد، ناشي تئوري خاصي بود که در علوم سياسي و تحليل مسائل داشت و هميشه پيرو اين عقايد بود؛ نگاهي ايدئولوژيک مبني بر اينکه به هر ميزان که دخالت دولت در بازار و اقتصاد بيشتر باشد، آزاديهاي سياسي و اجتماعي نيز کمتر ميشوند. بازرگان پس از کودتاي 28 مرداد به فعاليت عليه محمدرضا پهلوي پرداخت. در سال 1334 بازرگان براي نخستين بار دستگير و به مدت پنج ماه زنداني شد. گفتار سياسي نهضت آزادي بر دو محور تکيه داشت، عنصر اول هويت اسلامي اجتماع در مقابل هويت ملياش بود. اعضاي نهضت تاکيد ميکردند که هويت مذهبي مردم فراگيرتر و عميقتر از هويت مليشان است، در حالي که هويت ملي جديدتر و محدودتر است. با اين محور اعضاي نهضت به جامعه مذهبي و روحانيون نزديکتر شدند و روحانيت را پيشقراولان حکومت پارلماني شناختند. عنصر دوم تاکيد بر حکومت مشروطه و پارلمانتاريسم بود. اعضاي نهضت از اين حيث به جبهه ملي نزديک شدند و عليه استبداد شاه اعتراض کردند. در واقع نهضت آزادي خود را جناح مذهبي جبهه ملي ميدانست. پس از گذشت 19 ماه نهضت آزادي نيز غيرقانوني اعلام شد و در دي ماه 1342 بازرگان و ديگر رهبران نهضت دستگير و زنداني شدند. علت اين تنش مخالفت نهضت آزادي با اصلاحات ارضي بود. نهضت آزادي بيانيهاي درباره اصلاحات ارضي منتشر و در آن به سلب مالکيت از روحانيون و مالکان اعتراض کرد و اين حرکت را در راستاي تحکيم استبداد شاه دانست که گفتمانش را تودهايها و آمريکاييها ايجاد کردهاند. با دستگيري بازرگان و مخالفتهاي علنياش با رژيم شاه اعضاي نهضت ملي روز به روز به آيتا... خميني و شاگردانش نزديکتر شدند.
فعاليت بازرگان در عرصه ملي شدن نفت چه بود؟
در اين برهه زماني يک اتفاق جالب ميافتد و آن اينکه زماني که بازرگان مسئول خلع يد انگلستان از صنعت نفت ايران بود يک مواجهه با انگليسيها دارد که يک محموله نفتي ايران را مصادره ميکنند تا اطلاعاتي پيرامون آن کسب کنند اما بازرگان با قدرت مانع دخالت آنها ميشود. انگليسيها در آن زمان نه ماليات پرداخت ميکردند و نه به کسي در زمينه نفت پاسخگو بودند؛ با وجود اينکه مصوبه مجلس براي بازخواست آنها در زمينه نفت وجود داشت. بازرگان به کمک متخصصان داخلي و مهندسان توانست بسياري از پالايشگاههاي کشور را مجددا راهاندازي کند و اين اقدام ايشان در جهان بسيار بازتاب گستردهاي داشت و همگان به اين باور رسيدند که ايران توانست بدون کمک انگليسيها پالايشگاههاي خود را دوباره به چرخه توليد برگردانند.
نقش علمي و اجرايي بازرگان در کشور قبل از انقلاب اسلامي چه بود؟
در زماني که بازرگان به مديريت آب تهران رسيد هنوز آب لولهکشي راه اندازي نشده بود و بازرگان در اين عرصه گامهاي مهمي برداشت. پس از کودتا زاهدي ايشان را از اين سمت برکنار کرد و کل فعاليتهاي ايشان معطوف به مبارزه در کنار آيتا... زنجاني و پس از آن نهضت آزادي شد. در اين جريان مثلث علم، دين و سياست توسط ايشان و آيتا... بهشتي و سحابي تشکيل شد. جوانان دانشجو به شدت شيفته اين مثلث معقول و با تجربه شدند. ايشان يک مسجد کوچک در دانشکده فني تاسيس کرد و تمامي مخارج آن را خود پرداخت ميکرد. اين مسجد تبديل به پاتوقي براي دانشجويان ساير دانشگاهها شده بود که يا اجازه فعاليت يا امکانات فعاليت و گردهمايي را نداشتند. بازرگان نقش اصلي را در تاسيس جامعه اسلامي مهندسان و پزشکان را در آن برهه زماني ايفا کرد. رياست ايشان در دانشکده فني دانشگاه تهران يکي از دوران درخشان اين نهاد علمي بود و تحولات زيادي در آن برهه زماني توانست ايجاد کند تا اينکه وارد شوراي مرکزي جبهه ملي و همزمان دبيرکل نهضت آزادي شد.
در سالهاي منتهي به انقلاب اسلامي فعاليت ايشان چگونه بود و در چه راستايي حرکت ميکرد؟
اهم فعاليتهاي بازرگان مبارزه با استعمار و استبداد بود و اين امر را تا آخرين لحظات سرمشق خود قرار داد و قبل از انقلاب به صورت مداوم آن را پيگيري ميکرد و جزو مبارزان اصلي با رژيم شاهنشاهي بود. سپس شوراي انقلاب را تشکيل داد که ايشان نقشي محوري در آن ايفا ميکرد. بازرگان در آن برهه زماني چندين سفر به فرانسه داشت و به صورت مداوم با امام خميني(ره) صحبت و همفکري و در مورد آينده جريان و انقلاب تصميمگيري ميکرد. بازرگان بر رهبري امام تاکيد ميکرد و با وجود اينکه اختلافنظرهايي وجود داشت اما همواره رهرو ايشان بود. آنچه مسلم است، ريشه انتخاب بازرگان به سمت نخستوزيري را بايد در دوره قبل از پيروزي انقلاب اسلامي جستوجو کرد. زماني که امام از عراق به پاريس منتقل شد، رجال و فعالان سياسي در راستاي مبارزه با حکومت پهلوي به ديدار ايشان رفتند و مذاکرات مختلفي را در آنجا انجام دادند. وي مبارزات سياسي خود را از سالهاي دهه 1320 شروع کرد و تا سال 1357 با گرايشات مذهبي به طرق مختلف آن را ادامه داد. بازرگان با هدف همگامي با مبارزات در پاريس به ملاقات امام رفت. در اين ديدار، امام با اشاره به اوضاع سياسي کشور که به صورت روزافزوني درجهت تضعيف حکومت پهلوي حرکت ميکرد، به بازرگان گوشزد کرد که بايد به فکر تشکيل مجلس و هيات دولت باشيم و از وي خواست افراد مورد اعتماد و مسلمان را شناسايي و براي تحقق اين ايده معرفي کند. بازرگان نيز با کمک و رايزني افراد ديگري، فهرستي از فعالان سياسي و انقلابي را تهيه و به حضرت امام ارائه کرد. در اين فهرست از روحانيون آقايان: مرتضي مطهري، محمد بهشتي، ابوالفضل زنجاني، اکبر هاشميرفسنجاني و محمدرضا مهدويکني، از مليگراهاي مسلمان: يدا... سحابي، کاظم سامي، مصطفي کتيرايي و ناصر ميناچي و از نهضت آزادي ايران: عزتا... سحابي، احمد صدرحاجسيدجوادي، ابراهيم يزدي، از بازاريها: مصطفي عالينسب و کاظم طرخاني و از نظاميان: علياصغر مسعودي و محمدولي قرني قرار داشتند. بازرگان در خاطراتش يادآور ميشود که با ارجاع اين ماموريت از طرف امام به من، احساس کردم که ايشان مرا براي مديريت بعد از انقلاب درنظر گرفته است؛ امري که خيلي زود تحقق يافت.
