لزوم همکاری تمامی دستگاه‌ها برای مدیریت آلودگی هوا

کارشناسان در خصوص علل آلودگي هوا در مناطق مختلف کشور علل و عوامل گوناگوني را مطرح مي‌کنند، از جمله اينکه بسياري از آنها توسعه شهرها، تراکم جمعيت و منابع متحرک دودزا همچون خودروها، موتورسيکلت‌ها و اتوبوس‌هاي شهري را که عمدتا مصرف سوخت آنها فسيلي است به عنوان اصلي‌ترين دليل بروز آلودگي هواي کلان‌شهرهايي همچون پايتخت مي‌دانند. حال آنکه برخي کلان‌شهرهاي بزرگ دنيا همچون توکيو، شانگهاي و لندن نيز بسيار بيشتر از شهرهايي همچون تهران و اصفهان داراي انواع و اقسام وسائل نقليه بوده و از بار ترافيکي، جمعيتي و صنعتي بيشتري برخوردارند، اما بحران آلودگي اين شهرها بسيار کمتر از کلان‌شهرهاي کشورمان است. به راستي دليل اين اختلاف سطح آلودگي چيست؟آيا محصور بودن شهر تهران که برخي کارشناسان آن را يکي از دلايل اصلي بروز آلودگي هوا در پايتخت عنوان مي‌کنند عامل اصلي بروز اين معضل است؟ آيا انتقال پايتخت چاره کار است؟ به هرحال آلودگي هوا سالانه جان بسياري از افراد را مي‌گيرد و تلفات آن کمتر از مصائب ديگري همچون سيل و زلزله نيست، اما به دليل اينکه اين مساله آرام، خاموش و خزنده اتفاق مي‌افتد، شايد بسياري از جمله تصميم‌گيران اين حوزه به صورت واقعي متوجه خسارات جاني آن نشوند. ضمن اينکه با وجود تلاش چندين ساله مسئولان و تشکيل انواع و اقسام کميته و کارگروه براي رفع آلودگي هوا، اقدامات آنان تنها به برخي اقدامات اقتضايي و کوتاه‌مدت از جمله ايجاد محدوديت‌هاي ترافيکي، تعطيلي مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات خلاصه شده و در نهايت سر بزنگاه، اين باد و باران است که سوء‌مديريت‌ها را جبران مي‌کند، اما اين وضعيت قرار است تا چه زماني ادامه داشته باشد؟ وزارت کشور، وزارت راه و شهرسازي، سازمان حفاظت محيط‌زيست، وزارت نفت، وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت نيرو، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي، سازمان ملي استاندارد، پليس راهور نيروي انتظامي، وزارت جهاد کشاورزي، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري، سازمان هواشناسي، وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات، سازمان انرژي اتمي، سازمان شهرداري‌ها و دهياري‌ها، سازمان بهينه‌سازي مصرف سوخت و معاونت علمي و فناوري رياست‌جمهوري و صدا و سيما از جمله سازمان‌هايي هستند که قانون هواي پاک، مسئوليت‌هايي را برعهده آنها نهاده و وظايف مشخصي را برايشان تعيين کرده است. اين مسائل را‌ در کنار برخي ديگر از پرسش‌هايي که ذهن بسياري را به خود مشغول کرده است از جمله دليل بروز آلودگي هوا در فصول پاييز و زمستان و البته راهکار اصلي رفع معضل آلودگي هوا در کلان‌شهرهاي کشور را با قاسم عزيزي، استاد تمام دانشکده جغرافياي دانشگاه تهران در ميان گذاشته‌ايم. عزيزي در ابتداي صحبت خود با يادآوري اينکه در گذشته منابع انرژي مورد استفاده مردم تا پيش از انقلاب صنعتي بيشتر زغال سنگ، چوب و هيزم و عمدتا دودزا بوده است، افزود: در آن زمان منابع آلودگي هوا نيز حداکثر محدود به همان گرد و غبارهاي محلي بوده است، چرا که جمعيت برخلاف شهرهاي امروزي در يک جا متمرکز نبوده است. وي که با ايرنا سخن مي‌گفت ادامه داد: اما بعد از انقلاب صنعتي و توسعه هرچه بيشتر صنايع بخش‌هاي مختلف و حرکت به سمت توليد هرچه بيشتر، شهرها از يک مزيت نسبي براي سکونت برخوردار شدند و تمرکز جمعيت به صورت محوري اتفاق افتاد. اين اقليم‌شناس ادامه داد: حال اين جمعيت نيازمند مسکن، خودرو و انواع و اقسام لوازم صنعتي است، لذا براي تامين مسکن اين جمعيت بسياري از فضاهاي سبز، باغ‌ها و زمين‌هاي کشاورزي تبديل به خانه مي‌شوند و صنايع مختلف نيز براي تامين نيازهاي مردم در شعاع‌هاي نزديک‌تر به بازار مصرف يعني شهرها شکل مي‌گيرند. استاد دانشکده جغرافياي دانشگاه تهران با بيان اينکه در ايستگاه هواشناسي مانند ايستگاه مهرآباد هر 3 ساعت يک‌بار وزش باد اندازه‌گيري مي‌شود، تصريح کرد: اندازه‌گيري‌ها در طول 24 ساعت شبانه‌روز و کل سال بيانگر آن است 67 درصد روزهاي سال پايتخت فاقد وزش باد است، البته از اين 33 درصد باد موجود نيز تنها درصدي از آن از قدرت پالايش هوا برخوردار است. وي افزود: البته مواردي از وزش باد نيز وجود دارد. مانند وزش بادهاي کوه و دشت که نياز به مطالعه بيشتر دارند مبني‌بر اينکه آيا اين بادها پتانسيل لازم براي زدودن هواي آلوده را دارند؟ طبق يک پژوهش انجام شده با همکاري شهرداري مشخص شده است که بادهايي با سرعت زير 3 تا 5 متر بر ثانيه از قدرت لازم براي پاک‌سازي هواي شهري همچون تهران برخوردار نيستند. به گفته اين اقليم‌شناس، سرعت باد بايد از يک آستانه مشخص مثلا چهار متر در ثانيه بالاتر باشد، به اين معني که هنگامي که اين بادها از غرب تهران مي‌وزند، بتوانند از شرق تهران خارج شوند. عزيزي در واکنش به برخي اظهار‌نظرها که علت آلودگي هواي تهران را محصور بودن اين شهر عنوان مي‌کنند، گفت: آيا شهرهايي همچون کرج، تبريز، اصفهان و مشهد که گاه همراه با پايتخت به دليل وضعيت آلايندگي هوا دچار وضعيت بحراني مي‌شوند نيز محصور هستند؟ البته خير، چرا که به صورت کلي منطقه اقليمي و عرض جغرافيايي که کشور ما در آن قرار گرفته است از وزش باد بسيار کمي برخوردار است.

هواي کشور بيشتر آرام و ساکن است

وي با اشاره به اينکه ايران در عرض جغرافيايي حدود 25 تا 40 درجه عرض شمالي گسترش دارد، اضافه کرد: اکثر شهرهاي بزرگ ايران بين 30 تا 40 درجه است و متاسفانه در اين عرض‌هاي جغرافيايي امکان وزش باد محدود بوده و وزش باد مناسب کمتر اتفاق مي‌افتد. عزيزي ادامه داد: البته يک‌سري استثناهاي محلي به دليل شرايط جغرافيايي کشور وجود دارد، همچون مناطق ساحلي که از وضعيت نسيم محلي برخوردارند. اين استاد دانشگاه تهران گفت: در مناطق خشک و کويري کشورمان نيز بيشتر هواي صاف، بدون ابر، پايدار و آرام حاکم است و آب و هوايي که باد و باران داشته باشد که اصطلاحا به آن هواي ناپايدار مي‌گويند در اين مناطق بسيار کم است، به عبارتي فراواني تعداد روزهايي که هوا آرام است در اين عرض جغرافيايي در طول سال بسيار بيشتر است.

شرايط طبيعي کشور را بپذيريم

وي در خصوص اينکه چرا برخي شهرهاي دنيا همچون لندن و توکيو که جمعيتي هم‌تراز تهران دارند يا شهرهايي مثل شانگهاي که حتي از تهران ما متراکم‌تر و پرجمعيت‌تر و با سرانه خودروي بالاتر است اما با معضل آلودگي شهري مانند پايتخت ما روبه‌رو نيست، اظهار کرد: در اين شهرها هم اين مسائل وجود دارد اما وضعيت آنها به لحاظ منطقه آب و هوايي و اقليمي با کلان‌شهرهاي ايران متفاوت است. عزيزي افزود: آلودگي هوا در شهرهاي توکيو، لندن و شانگهاي موقتي است، يعني تعداد روزهاي با هواي پايدار، بسيار کمتر از تهران است به طوري که شهر لندن هم ممکن است يک روز وزش باد نداشته باشد اما فعاليت‌ها در اين شهر ادامه دارد. وي بيان کرد: در تهران هنگامي که هوا پايدار است و انقباض و وارونگي نيز در طول شب اتفاق مي‌افتد، با توليد دود، اين گازها و دودها ساکن شده و جابه‌جا نمي‌شوند، به عبارتي اگر تهران با اين جمعيت شرايط اقليمي لندن يا توکيو و شانگهاي را داشت هيچ‌گاه دچار آلودگي به اين شکل بحراني نمي‌شد، لذا يک بعد مساله مربوط به شرايط اقليمي کشور است و ما بايد اين شرايط را بپذيريم. به اعتقاد اين استاد دانشگاه، از نظر طبيعي با اينکه جمعيت تهران و سرانه خودرو از بسياري از شهرهاي معروف دنيا کمتر است، اما آنها به دليل شرايط اقليمي بهتري که دارند با اين معضل به صورت بحراني مواجه نمي‌شوند. وي گفت: يکي از هنرهاي ما بايد اين‌گونه باشد که شرايط محيطي و طبيعي کشور را بپذيريم و با مديريت و برنامه‌ريزي از اين محيط طبيعي استفاده سالم داشته باشيم. بايد بپذيريم طبق ديدباني سازمان هواشناسي در تهران چيزي حدود 67 درصد روزها فاقد باد است يعني در 33 درصد از روزهاي سال در پايتخت با وزش باد مواجه هستيم و البته همه اين بادها هم از شدت لازم براي پاک کردن هواي تهران برخوردار نيستند. عزيزي تصريح کرد: در مورد مسائل ديگر مانند آب نيز وضعيت به همين شکل است. در خشکسالي‌ها و سيل يک مساله ثابت وجود دارد و آن واقعيت‌هاي اقليمي و طبيعي منطقه‌اي است که ما در آن قرار داريم. بايد بپذيريم که منابع آب، خاک و جنگل‌هاي کشور محدود است ولي چون ما اين را هنوز نپذيرفته‌ايم با مشکل مواجه مي‌شويم ولي اين يک واقعيت است. وي تاکيد کرد: تحليل من اين است که ما هنوز باور نکرده‌ايم‌ کشورمان در چه شرايط اقليمي واقع شده است. آمار 20 سال گذشته نشان مي‌دهد که در تمام فصول پاييز به‌خصوص در آذر و دي‌ماه هواي کلان‌شهرهاي کشور دچار آلودگي بوده است ولي اين مشکل در باقي فصول سال فراموش مي‌شود و دوباره از اوايل پاييز از آلودگي هوا حرف مي‌زنيم.

بيشتر آلودگي در پاييز و زمستان

استاد دانشکده جغرافياي دانشگاه تهران درباره اينکه چرا بيشتر آلودگي هوا کلان‌شهرهاي کشور در فصول پاييز و زمستان اتفاق مي‌افتد نيز توضيح داد: اگر دقت کنيد در برخي ماه‌ها و روزها با اينکه همه فعاليت‌ها هم جاري است، اما در تهران با مشکل آلودگي هوا مواجه نيستيم، يعني با وجود اين حجم خودرو باز هوا سالم است و حتي شاهد برخي روزهاي پاک را هم هستيم. عزيزي ادامه داد: اين درحالي است که منابع آلاينده و فعال در شهر تهران در طول سال ثابت هستند. مثلا سه، چهار ميليون خودرو يا صنايع آلاينده نيز کم و بيش وجود دارند، ولي ما تنها در برخي روزها دچار آلودگي هوا هستيم، به اين معني که منابع آلاينده شهر در طول سال با يک نوسان کوچک فصلي همواره ثابت است، اما روزهاي آلوده در شهر مربوط به فصول خاصي است و اين مساله بر‌مي‌گردد به روزهايي که هوا آرام و ساکن است و حرکت و گردش ندارد و در عين حال وزش باد نداريم. وي گفت: البته اين آلودگي در تابستان نيز وجود دارد اما در اين فصل به دليل اينکه روزها طولاني‌تر و شدت تابش خورشيد بيشتر و زاويه تابش عمودتر است و نهايتا گرماي بيشتري داريم و جو منبسط است، لذا همين مقدار ثابت خروجي آلاينده‌ها از منابع مختلف در جو طوري توزيع مي‌شود که حرکت بالارونده دارد و آن ميزان آلودگي در ضخامت بيشتري از جو پراکنده و توزيع مي‌شود. عزيزي اظهار کرد: حال آنکه در زمستان که شرايط هواي سرد را تجربه مي‌کنيم به خصوص مواقعي که وارونگي دما نيز اتفاق مي‌افتد، برعکس تابستان روزها کوتاه و شب‌ها بلند و طولاني مي‌شود، زاويه تابش خورشيد مايل شده و در نتيجه دما پايين مي‌آيد و جو منقبض مي‌شود. اين اقليم‌شناس افزود: در اين شرايط همه آلاينده‌هاي موجود در قسمت زيرين جو که منقبض است در ضخامت کمتري تخليه مي‌شود و اين هواي آلوده متراکم و منقبض در همان لايه زيرين محبوس و ساکن مي‌شود. از همين رو اگر يکي دو روز هوا آرام باشد، اين آلاينده‌ها به صورت تجمعي و انباشته به وضعيت خطرناک مي‌رسند به طوري‌که آلودگي دو روز گذشته نه‌تنها جابجا نمي‌شود، بلکه آلودگي روزهاي قبل نيز روي هم انباشته مي‌شود و وضعيت هوا را بحراني مي‌کند.

آيا انتقال پايتخت چاره کار است؟

عزيزي در واکنش به پيشنهاد برخي کارشناسان براي انتقال پايتخت از تهران با اين توجيه که تراکم جمعيت و بار عظيم شهري باعث اين آلودگي‌ها شده است، گفت: واقعيت‌هاي اقليمي کلان‌شهرهاي ايران از جمله پايتخت به همين شکل است و در صورتي که واقعيات را بپذيريم بارگذاري در منطقه‌اي مانند تهران بايد بر اساس شرايط اقليمي آن صورت گيرد، يعني بايد مشخص کنيم که در چنين منطقه اقليمي سقف گسترش شهر، جمعيت، خودرو، صنعت و ديگر موارد تا چه ميزان است. اين اقليم‌شناس معتقد است اگر بتوانيم با اين شرايط اقليمي شهر را به صورت مناسب مديريت کنيم کار مهمي انجام داده‌ايم والا تغيير پايتخت نيز مانند بحث انتقال آب است که منابع آب را با بحران مواجه کرديم و حالا بدون درس گرفتن از آن و تغيير رويکرد درصدد انتقال آب از جايي به جاي ديگري هستيم. وي با تاکيد بر اينکه سقف تعداد خودرو براي شهري مانند تهران بايد مشخص شود، گفت: از طرفي در کشورهاي پيشرفته دنيا مصرف سوخت يک خودروي استاندارد با کلاس قابل قبول در 100 کيلومتر حدود چهار تا شش ليتر است، حال آنکه خودروهاي توليدي در کشورمان، در 100 کيلومتر حداقل 10 و گاه 12 ليتر بنزين مي‌سوزانند. عزيزي ادامه داد: اين يعني يک خودروي ما دو برابر خودروي معمولي استاندارد سوخت مي‌سوزاند. از طرفي گفته مي‌شود حدود چهار ميليون خودرو در تهران تردد مي‌کنند که مصرف سوخت آنها نيز دو برابر استاندارد است يعني به اندازه 8 ميليون خودرو سوخت مصرف مي‌کنند. اين اقليم‌شناس گفت: در اين شرايط اقليمي که از توان تغيير آن برخوردار نيستيم، بهتر است حداقل منابع متحرک آلاينده شهر را کنترل کرده و از تکنولوژي‌هاي بهتر استفاده کنيم. وي با بيان اينکه کلان‌شهرهاي کشور چندين سال است که درگير معضل آلودگي هوا شده‌اند، گفت: ممکن است برخي کارها همچون کارگروه و ستاد و کميته‌هاي مبارزه با آلودگي هوا در شهرداري‌ها و وزارت کشور، با عضويت حداقل 18 سازمان و نهاد مانند وزارتخانه‌هاي صنعت، نفت، نيرو و شهرداري‌ها با مصوبات زياد تشکيل شوند‌، اما آيا مصوبات اين جلسات به مرحله اجرا مي‌رسد؟

راهکار چيست و چه بايد کرد؟

استاد دانشکده جغرافياي دانشگاه تهران با بيان اينکه برخي دستگاه‌هاي ذي‌ربط 82 درصد منبع آلودگي تهران را ناشي از منابع متحرک آلاينده همچون خودروها، موتورسيکلت‌ها و اتوبوس‌هاي شهري مي‌دانند و سهم منابع ثابت مانند خانه‌ها و ادارات و صنايع را 18 تا 20 درصد‌، تاکيد کرد: در واقع عقل حکم مي‌کند ابتدا روي اين 80 درصد تمرکز و چاره‌انديشي کنيم. وي با اشاره به تردد حدود چهار تا پنج ميليون خودرو در شهر تهران گفت: حدود 400 هزار خودرو از اين تعداد فرسوده هستند. همچنين 5/1 تا 2 ميليون وسايل نقليه موتوري غيراستاندارد و آلاينده در سطح پايتخت تردد مي‌کنند، ضمن اينکه بايد اين مساله را در نظر گرفت که اين موتورسيکلت‌ها 5 برابر خودروها آلودگي توليد مي‌کنند. عزيزي بر لزوم همکاري تمامي دستگاه‌ها براي مديريت آلودگي هواي کلان‌شهرها تاکيد کرد و گفت: وزارت صنعت، معدن و تجارت بايد برنامه‌ريزي‌هاي لازم را به منظور نوسازي خودروهاي فرسوده به صورت جدي در دستور کار خود قرار دهد. وزارت نفت نيز تحت‌هيچ شرايطي اجازه توزيع سوخت پايين‌تر از يورو 4 را در کلان‌شهرها صادر نکند، ضمن اينکه شهرداري‌ها نيز هنگام تشديد آلايندگي هوا فعاليت‌هاي معدني را در سطح و اطراف کلان‌شهرها کنترل کنند. استاد دانشگاه تهران، گسترش خطوط مترو و وسايل نقليه عمومي را در مديريت ترافيک شهري بسيار موثر دانست و تاکيد کرد: بايد هرچه بيشتر روي اين راهکار تمرکز کرد، چرا که سرانه مصرف سوخت در کشور بسيار بالا و تکنولوژي ساخت خودرو در کشور پايين، دودزا و با مصرف زياد بنزين است.