راههاي تامين ويتامين D
راههاي تامين ويتامين D براي بدن شامل نور خورشيد، منابع غذايي و مکمل ويتامين D است که با توجه به محدود بودن منابع غذايي اين ويتامين، بهترين راه براي دريافت آن قرارگرفتن در معرض نور آفتاب است.بيشترين مقدار ويتامين D در ميانه روز (ظهر) در بدن ساخته ميشود بهشرطي که حداقل صورت و دستها بدون هيچ لايه محافظي (مانند کرمهاي ضدآفتاب) در معرض نور خورشيد قرار بگيرند.ارتباط ويتامين D يا به اصطلاح «ويتامين آفتاب»، با سلامت استخوانها، براي همگان ثابت شده و محرز است، اما امروزه علاقهمندي فراواني به اين ويتامين بهدليل ارتباط با بيماريهاي مختلفي از جمله ام.اس، انواع سرطان، بيماريهاي قلبيوعروقي و ديابت ايجاد شده است. طي سالهاي اخير، محققان پيشنهاد کردهاند که ويتامين D ميتواند نقشي حياتي در تنظيم گلوکز (قند خون)، انسولين و التهاب داشته باشد که اين يافته، ميتواند به نوبه خود يک هشدار مهم براي پيشگيري از بيماريهاي قلبيوعروقي و ديابت باشد.بدن جهت حفظ عملکرد صحيح و سلامت خود نياز به ويتامينها دارد. ويتامينها به دو گروه اصلي تقسيم ميشوند: ويتامينهاي محلول در آب و ويتامينهاي محلول در چربي. ويتامين D از دسته ويتامينهاي محلول در چربي است (ويتامينهاي محلول در چربي شامل ويتامينهاي A، D، K و E و ويتامينهاي محلول در آب شامل ويتامينهاي گروه B و ويتامين C است). ويتامين D مانند ساير ويتامينهاي محلول در چربي در کبد و بافتهاي چربي ذخيره ميشود و همانطوري که مقادير اضافه آن ميتواند سمي باشد، کمبود آن در بدن نيز با بروز بيماريهاي مختلف جسمي و روحي ارتباط دارد.ويتامين D برخلاف ساير ويتامينها ميتواند در بدن از نور خورشيد نيز ساخته شود، درحالي که بيشتر ويتامينها فقط بايد از طريق غذا تامين شوند.برخي عوامل بر امکان توليد ويتامين D در اثر تابش نور خورشيد تاثير گذارند. افرادي که پوست تيرهاي دارند، يا در مناطقي دور از خط استوا زندگي ميکنند، افرادي که داراي اضافه وزن يا چاقي هستند يا پوشش کامل در برابر نور خورشيد دارند (استفاده از ضدآفتاب، لباسهاي پوشيده، دستکش، کلاه و غيره) و افراد مسن، نميتوانند به مقدار کافي ويتامين D از طريق نور آفتاب به دست بياورند. بنابراين براي اين دسته از افراد، استفاده از مکمل ويتامين D ضروري است.همچنين آلودگي هوا از جمله عواملي است که مانع سنتز ويتامين D توسط نور خورشيد در بدن ميشود. بنابراين در مورد افراد ساکن در کلانشهرها که عموما هواي آلودهاي دارند هم بايد به امکان وجود کمبود ويتامين D توجه شود.
منابع غذايي
غنيترين منابع غذايي ويتامين D شامل روغن کبد ماهي، ماهيهاي چرب مانند ماهي سالمون، لبنيات و تخممرغ هستند. از آنجا که اين ويتامين به مقدار فراوان در منابع غذايي وجود ندارد، دريافت مکمل آن، با درنظرگرفتن ميزان مواجهه مفيد فرد با نور خورشيد، در صورت تجويز از سوي پزشک يا متخصص تغذيه، توصيه ميشود.تنها راه تشخيص کمبود ويتامين D، آزمايش خون است. اگرچه علائمي همچون مشکلات گوارشي، تعريق در ناحيه پوست جمجمه، استخوان درد، افزايش وزن و بيحوصلگي ميتوانند تا حدودي نشانگر کمبود ويتامين D در بدن باشند.با وجودي که ايران کشوري آفتابي است بررسيها نشان ميدهند که ما در بيشتر مناطق کشور در حدود 80 درصد کمبود ويتامين D داريم. نوع لباس، گرد و غبار، شيشه پنجرهها، هواي ابري، هواي آلوده و کرمهاي ضدآفتاب ميتوانند مانع رسيدن اشعه ماورايبنفش به بدن و ساخته شدن ويتامين D مورد نياز در بدن فرد شوند. همچنين منابع غذايي ويتامين D بسيار محدود هستند و غنيسازي مواد غذايي با ويتامين D در ايران به شکل گسترده انجام نميشود.گيرندههاي ويتامين D تقريبا در تمام سلولهاي بدن وجود دارند که اين نشاندهنده نقش مهم ويتامين D در فرآيندهاي شيميايي بدن است. اما اين ويتامين نقش قابل توجه و مهمي در تنظيم عملکرد سلولهاي بتاي پانکراس (سلولهاي ترشح کننده انسولين در پانکراس يا همان لوزالمعده) دارد.در ديابت نوع 1 که ترشح انسولين در آن مختل ميشود، سلولهاي بتاي پانکراس توسط سيستم ايمني بدن تخريب ميشوند و در ديابت نوع 2، سلولهاي بتا تلاش ميکنند تا انسولين بيشتري توليد کنند چون در ساير بافتهاي بدن مقاومت به انسولين وجود دارد و اين هورمون نميتواند عملکرد لازم را داشته باشد. از جمله مهمترين عواملي که باعث مقاومت به انسولين ميشوند؛ اضافه وزن، نداشتن فعاليت فيزيکي، چربي شکمي زياد و زمينه ژنتيکي است.مطالعات نشان دادهاند که ويتامين D در سلولهاي بتا پانکراس بر توليد و ترشح انسولين اثر ميگذارد. ترشح انسولين وابسته به کلسيم است و جذب کلسيم نيز تحتتاثير ويتامين D قرار ميگيرد.
عوارض کمبود
برخي از مطالعات حيواني نشان دادهاند که کمبود ويتامين D منجر به کاهش توليد انسولين ميشود. همچنين محققان نشان دادهاند که کمبود ويتامين D باعث کاهش حساسيت بافتها به انسولين و در نتيجه بروز ديابت نوع 2 ميشود.ويتامين D جزو آن دسته از ويتامينهاي محلول در چربي است که قابليت ذخيره شدن در بدن را دارد. در صورت مصرف بيش از حد مجاز، ميتواند باعث عوارضي از قبيل رسوب کلسيم در کليهها، ريهها، قلب، گوش، دردهاي استخواني، از دست دادن اشتها و تهوع، افزايش حجم ادرار، يبوست، اختلالات کليوي و موجب مسموميت شود.کمبود ويتامين D با افزايش نمايه توده بدني، فشارخون بالاتر، تريگليسريد بالا و مقاومت به انسولين که همگي از عوامل مستعد کننده فرد به بروز ديابت نوع 2 هستند، ارتباط دارد. اما، نکته حائز اهميت اين است که دريافت مقادير مطلوبي از ويتامين D در پيشگيري يا کنترل ديابت موثر است و مصرف بيش از حد آن همراه با عوارض جدي است. بنابراين، مصرف ويتامين D از طريق مکمل، نيازمند بررسيهاي پزشکي و تحتنظر پزشک يا متخصص تغذيه بايد صورت گيرد و لازم است که از مصرف خودسرانه آن پرهيز شود. همچنين توصيه ميشود با توجه به شيوع بالاي کمبود ويتامين D در ايران وضعيت ويتامين D خون در همه افراد بهخصوص افرادي که در مرحله پيش ديابت قرار دارند، مورد بررسي قرار گيرد.
