هنوز غول مرحله آخر مانده است!
امروزه، بازيهاي رايانهاي، به بخش جداييناپذيري از زندگي کودکان و نوجوانان تبديل شدهاند. تغييرات سبک زندگي، از قبيل کوچکشدن خانوادهها و نبود همبازي، زندگي آپارتماني و محدوديتهاي عرصه تحرک براي کودکان و لزوم اجتناب از بسياري از فعاليتها و جستوخيزهاي کودکانه، تنهايي کودکان و غيبتهاي طولاني والدين، چرخش بسياري از آموزشها و مهارتها بهسوي آموزشهاي الکترونيک و از راه دور، گسترش و در دسترس بودن فناوري براي همگان، در کنار عوامل و زمينههاي مختلف ديگر، استفاده کودکان و نوجوانان از رايانه، اينترنت، کنسولهاي بازي، تبلت و گوشيهاي هوشمند را اجتنابناپذير کرده است. مهر نوشت؛ گويا کودکان ما در عصر حاضر، براي جبران بسياري از کمبودها و فقدانها به اين جهان مجازي و امکانات شيک و فريبنده آن پناه بردهاند تا در سرگرمي بازيها و فيلمها و سايتها آنچه را که نياز واقعي و خواسته واقعيشان است، اينگونه جبران نمايند. وقتي در يک تفريح خانوادگي در پارک يا جنگل يا ساحل دريا، واليبال بازي ميکنيد يا دنبال پروانهها ميدويد يا براي تهيه غذا با هم همکاري ميکنيد، کودک شما نيازي نميبيند تا درون دنياي مجازي خود فرو برود و هر روز دنبال بازي جديدي بگردد. در واقع، اولويت بچهها چيز ديگري است و فضاي مجازي و بازي(گيم)ها، جايگزينهاي اجباري آنان بهعنوان سوغات تکنولوژي و مدرنيته هستند. به هر حال، اين واقعيت زندگي مدرن است و ظاهرا گريزي از آن نيست. اکنون بايد خردمندانه و دلسوزانه به فکر کودکان و نوجوانان بود تا از اين هديه ناخواسته، آنچه نصيبشان ميشود، بيشتر سود و منفعت باشد، تا ضرر و زيانهاي جسمي و روحي.
پژوهشها پيرامون بازيهاي رايانهاي
سهم بسيار زيادي از تحقيقات روانشناسان، به تبيين تاثيرات منفي بازيهاي کامپيوتري بر کودکان، از قبيل خشونت، اعتياد، افسردگي و... اختصاص يافته است. هرچند، صحت و ارزش چنين يافتههايي قابل انکار نيست، اما يک رويکرد معتدلتر به بازيها لازم است تا بتواند آثار مثبت اين بازيها را نيز مدنظر قرار دهد. به هر حال، حتي بهترين و فعالانهترين بازيهاي واقعي نيز امکان داشتن صدماتي را دارند. خيلي وقتها که کودکانتان از دوچرخهسواري يا از بازي با بچهها در کوچه يا زمين بازي برميگردند، لباسهايشان را کثيف کردهاند، دستوپايشان زخمي شده است و احتمالا با کسي بگومگو کرده يا گلاويز شدهاند! اين ذات تمام بازيهاست. در سالهاي اخير، تحقيقات کمشمار اما باارزشي روي مستندسازي اين تاثيرات مثبت، متمرکز بر چهار حوزه شناختي، عاطفي، انگيزشي و اجتماعي صورت گرفته است؛ بهويژه که در اين سالها، ماهيت بازيهاي کامپيوتري، نسبت به گذشته بسيار پيچيدهتر، واقعگرايانهتر، متنوعتر و اجتماعيتر شده است. بهکارگيري نظريهها و اصول روانشناسي اجتماعي، روانشناسي رسانه، روانشناسي رشد در کنار روانشناسي مثبتنگر ميتواند استفاده روزافزون کودکان و نوجوانان از فضاي مجازي و بهويژه بازيهاي رايانهاي آنلاين يا آفلاين را از تهديد سلامت جسماني و رواني کودکان و نوجوانان، به فرصتي جذاب و ارزشمند براي آموزش و رشد آنان در حوزههاي مختلف، تبديل کند. در ادامه، مهمترين تاثيرات مثبت اين نوع سرگرميها و راهکارهاي تقويت اين بُعد از فعاليت در دنياي مجازي، ارائه خواهد شد.
تقويت مهارتهاي کودکان
بازيهاي رايانهاي، در همه سطوح آن، از بازي با کارتها و شطرنج گرفته تا بازيهاي رزمي، هيجاني، خلاقيت، استراتژيک و...، همگي مستلزم تمرکز، دقت، محاسبه و استفاده از هوش و اطلاعات است. کودک بايد در اين بازيها، مهارتهاي ذهني خود را ارتقا داده و همواره آماده انواع اتفاقات و چالشها باشد. هرچه باشد، زمينه بازي يا گاهي طرف مقابل او، برساخت هوش مصنوعي است و با اين رقيب، بايد با هوش و اطلاعات، مواجه شد. جداي از اين، تواناييهاي ذهني در بيشتر اين بازيها فقط زماني بهکار ميآيد که کودکان، از هماهنگي لازم حرکتي و عضلاني نيز برخوردار باشند. در برخي بازيها، کودکان، بايد همزمان، بيش از چندين دکمه را روي صفحه کليد يا دستههاي مخصوص بازي مديريت کنند تا اتفاقاتي که ميخواهند در بازي بيفتد؛ اين، کار سادهاي نيست و براي اين هماهنگي عصب و عضله، نياز به مدتها تمرين و آموزش است. يکبار که آن دستههاي وحشتناک بازي را در دستتان بگيريد، متوجه فرق بين سختي کار خواهيد شد. «تازه هنوز غول مرحله آخر مانده است!»
تقويت مهارتهاي تصميمگيري
ذات بازيهاي رايانهاي بهگونهاي است که کاربران را وامي دارد همواره به پيشبيني اتفاقات بعدي در بازي فکر کنند و محاسبات لازم را براي موفقيت در هر قسمت به عمل آورند. گاهي اين محاسبات، نياز به برخورداري از قدرت بالاي تصميمگيري دارد. تصميمات، بايد آگاهانه، سريع و سازنده باشند. در بازيهاي رايانهاي، جايي براي آدمهاي کند، کمهوش، مردد و بلاتکليف نيست. خوبي تصميمگيريهاي اين بازيها آن است که بچهها نتيجه تصميمهاي غلطشان را بلافاصله در بازي مشاهده ميکنند، البته نه با صدمهديدن خودشان بلکه معمولا با از دست رفتن مرحلهشان.
تقويت مهارتهاي اجتماعي
جديدترين نوع بازيهاي رايانهاي، بازيهاي آنلاين هستند که در اين بازيها ميتوانيد با يک فرد آشنا يا با يک کاربر آنلاين ناآشنا بازي کنيد؛ اين بازي ميتواند به صورت رقابت با هم يا به صورت تشکيل تيم و همکاري با هم در برابر شخصيتهاي بازي باشد. انتخاب هر يک از اين موارد به سليقه کاربران بستگي دارد. در بازيهاي گروهي، گاهي تعداد اعضاي يک تيم، ميتواند بيشتر از دونفر و تا تعداد دلخواه، بالا برود؛ گروههايي که گاهي شکل قبيله(کلَن)هاي اينترنتي به خود ميگيرند و هويتهاي مشخص و مستقل دارند. کاربران پيگير بازيهاي رايانهاي، معمولا بهدنبال فضاهايي ميگردند که در آنها شيفتگان يک بازي، در قالب يک پاتوق مجازي، عضو هستند و تجربههاي خود را به اشتراک ميگذارند. از ترفندهايي که در بازي کشف کردهاند، صحبت ميکنند و در همين باشگاه(کلوب)هاي اينترنتي، گروههاي خود را تشکيل ميدهند و براي ادامه بازي و ارتباطشان، نقشه ميکشند. براي کودکان و نوجوانان، اين بازيها و فضايي که به دنبال خود ايجاد کردهاند، محيط بسيار جذاب و دلکشي است که نسبت به آنها احساس تعلق خاطر و دلبستگي خاصي دارند. اين احساسات و ارتباطات، ميتواند زمينه را براي رشد بسياري از مهارتهاي اجتماعي در کودکان- که در دنياي واقعي از آن محروم ماندهاند- فراهم سازد. آنها در قالب اين بازيها ياد ميگيرند که تيم تشکيل دهند و بهصورت يک تيم پيش بروند. هر کدام در گروه، بر اساس مهارت و تخصص خود، بايد جايگاهي داشته باشد و کاري را انجام دهد. سرنوشت گروه و ادامه بازي، به تکتک افراد، تصميمات و عملکردشان بستگي دارد. موفقيت گروه، مهمتر از موفقيت فرد است. بايد گاهي جور ديگران را در يک رابطه اجتماعي کشيد و کمکشان کرد. کمک به ديگران، کمک به خود و به گروه است و دهها نکته و مهارت آموزنده و ارزشمند ديگر که فضاي بازي در اختيار کودکان قرار ميدهد. نکته قابل توجه اينکه، ادامه ارتباط کودکان در خارج از زمان بازي، در دنياي مجازي، وقتي که در قالب تالار گفتوگو(فروم)ها، وبلاگها و... ادامه مييابد، زماني ميتواند سازنده و کمآسيب باشد که بستر مناسب براي شکلگيري، جهتدهي، توليد محتواي مناسب و پايش اين محيطها از جانب سياستگذاران، نهادهاي آموزشي و گروههاي مسئول ديگر وجود داشته باشد و به کودکان کمک کند در اقيانوس بيانتهاي فضاي مجازي، بازيهاي رايانهاي و گروهها و ارتباطات مجازي، به سمت ساحل امن رشد، تعالي و پيشرفت هدايت شوند.
