مظلوميت کتاب در نبرد با فضاي مجازي
بررسي جامعهشناختي نقش سرانه مطالعه
مظلوميت کتاب در نبرد با فضاي مجازي
سرانه مطالعه که به گفته بسياري از کارشناسان روانشناسي نقشي اساسي در آگاهيبخشي به حقوق انساني و کاهش آسيبهاي فردي و اجتماعي ايفا ميکند؛ با توسعه شبکههاي اجتماعي در سالهاي اخير با افت قابلتوجهي روبهرو شده است.
افزايش بسياري از آسيبهاي اجتماعي در سدههاي اخير شايد با افت سرانه کتابخواني در بسياري از جوامع امروزي بيارتباط نباشد؛ بيشک ناآگاهي در هر يک از عرصههاي فرهنگي، اجتماعي، آدمي را در شرايط بحران آسيبپذير ميسازد؛ عملکرد صحيح را با دشواري روبهرو و قدرت انتخابهاي آگاهانه را سلب ميکند. در جامعه ايران سرانه مطالعه از 2 تا 120 دقيقه متغير است؛ همچنين تيراژ کتاب نيز از سههزار نسخه در دهه 60 - 50 خورشيدي با وجود رشد دو برابري جمعيت به 500نسخه در دهه 90 رسيده است.
نتايج و پيامدهاي افزايش سرانه مطالعه
به اعتقاد برخي از صاحبنظران فقر فرهنگي، دشواريهاي اقتصادي، چالشهاي اجتماعي، برخي از سياستهاي فرهنگي که به همراه توسعه و گسترش شبکههاي اجتماعي از مهمترين دلايل کاهش مطالعه در سالهاي اخير محسوب ميشود؛ ارتباطات اجتماعي و آسيبهاي فردي(اعتياد، خودکشي، طلاق و...) را بهشدت تحت تاثير قرار داده است. مجيد صفارينيا دکتراي روانشناسي اجتماعي در اين رابطه به «ايرنا» گفت: فقدان مطالعه در سطح فردي و اجتماعي سبب بسياري از آسيبهاي روحي - رواني و اجتماعي است. وي افزود: حل چالشهاي اجتماعي، توانايي درک مساله، خلاقيت و نوآوري و بازتابهاي اجتماعي بهعنوان توانمنديهاي شناختي در اثر ناآگاهي با دشواري روبهرو ميشود. صفارينيا همچنين ادامه داد: بيتوجهي به فضاي سياسي، اجتماعي، فرهنگي و زيستمحيطي نيز ناشي از ناآگاهيهاي فردي و اجتماعي است که بيترديد با ارتقاي دانش متحول ميشود. اين روانشناس اجتماعي تصريح کرد: ارتباطات بينفردي و اجتماعي، آداب معاشرت و تربيت فرزندان نيز بهعنوان يکي از مهمترين مباحث روز بهطور حتم با افزايش سرانه مطالعه تقويت ميشود. صفارينيا با بيان اين مهم که آگاهي خطرپذيري در محيطهاي اجتماعي را نيز کاهش ميدهد؛ تاکيد کرد: غفلت از بحرانهاي فرهنگي و اجتماعي نظير گرفتاري در دام اعتياد، طلاق و خودکشي با فقدان آگاهيهاي فردي و اجتماعي افزايش مييابد و بر اين اساس فرهنگ کتابخواني بايد به منظور ارتقاي آگاهي در کشور رواج پيدا کند. وي افزود: افزايش سرانه مطالعه همچنين شادي و نشاط، ادراک و ارتباطات اجتماعي، ابتکار، خلاقيت و نوآوري و سلامت روان جامعه را نيز توسعه ميبخشد و ارتقاي اين شاخصها سبب ارتقاي سلامت و به عبارت ديگر توسعه و پيشرفت جامعه است.
نهادينهسازي فرهنگ کتابخواني
صفارينيا در ادامه به برخي راهکارها بهمنظور ترويج فرهنگ کتابخواني اشاره کرد و گفت: سهولت دسترسي، توسعه کتابخانهها، گسترش ارتباطات ناشران با فروشندگان، وقف کتاب، هديه به مناسبات خاص، معرفي برترين کتابخوانان در سطح منطقه، شهر و کشور از مهمترين اقدامات در اين زمينه به شمار ميرود. وي تصريح کرد: وجود کتاب در بسياري از مکانهاي عمومي نظير ايستگاههاي مترو و اتوبوس، تاکسي، راهآهن، هواپيمايي، مطب پزشکان و... نيز اين فرهنگ را توسعه ميبخشد. اين روانشناس يادآور شد: براساس اين اقدامات بسياري از کتابها به دفعات مورد استفاده قرار ميگيرند و اين امر به لحاظ روانشناختي و معنوي بر آدمي تاثيرگذار است. صفارينيا همچنين با تاکيد بر اين مهم که اين فرهنگ بايد از دوران کودکي در آدمي نهاديه شود، افزود: تشويق کودکان بايد همراه با کتاب و بهرهگيري از مطالعه کاغذي از اين دوران آموزش داده شود. وي ادامه داد: با بهرهگيري از شبکههاي اجتماعي نيز برخي از اخبار و اطلاعات بهروز جهاني در اختيار جامعه قرار ميگيرد، اما صحت و اعتبار اين اطلاعات بهدرستي مشخص نميشود. صفارينيا افزود: بنابراين آدمي براساس يکي از خصائص فطري «گوش بهزنگي اجتماعي»(که در مردان بيش از زنان برآورد شده است) شماري از اخبار و اطلاعات را از فضاي مجازي دريافت ميکند، اما بهطور کل تمامي نيازهاي اطلاعاتي از اين طريق تامين نميشود. بنابراين مطالعه کاغذي و همچنين بهرهبرداري هدفمندانه از اين فضا بسيار حائز اهميت است.
ضرورت ارتقاي آگاهيهاي فردي
مهدي عسگريپور يک کارشناس ارشد مشاوره نيز در اين رابطه اظهار داشت: ارتقاي آگاهيهاي فردي و اجتماعي نقش موثري در کاهش آسيبهاي اجتماعي ايفا ميکند. وي ادامه داد: براساس نتايج برخي از تحقيقات ميزان مصرف شيشه در ميان زنان در 10سال اخير افزايش يافته است، چراکه بسياري از اين زنان درباره مضررات اين مواد دخاني از آگاهي کافي برخوردار نبودهاند. عسگريپور با اشاره به گفتوگو با برخي از اين مصرفکنندگان افزود: بسياري از زنان کاهش وزن و رفع شماري از آسيبهاي پوستي را بهعنوان دلايل مصرف اين مواد مطرح ميکردند. اين روانشناس تاکيد کرد: بنابراين افزايش آگاهيهاي فردي و اجتماعي سبب آگاهي از حقوق فردي و اجتماعي است و اين امر آسيبپذيري را بهطور قابل توجهي کاهش ميدهد.
شبکههاي اجتماعي بهجاي کتاب؟
عسگريپور در ادامه در خصوص اين مساله که آيا ميتوان شبکههاي اجتماعي را جايگزين کتاب کرد نيز گفت: در زمان حاضر نبايد اين واقعيت را انکار کرد که فضاي مجازي جايگزين مطالعه کاغذي شده است. وي افزود: فضاي مجازي به منظور دريافت اخبار و اطلاعات و همچنين افزايش آگاهيهاي فردي و اجتماعي(اگر با مديريت صحيح همراه باشد) آسيبپذير نميشود. بهعنوان مثال در حال حاضر بسياري از دانشجويان کشور از طريق فضاي مجازي به کسب علم و دانش اقدام ميکنند؛ همچنين بسياري از اعضاي علمي و استادان از اين روش به منظور ارسال جزوه و... استفاده ميکنند. عسگريپور با بيان اينکه سهولت دسترسي و جذابيت دو عامل اساسي در بهرهگيري از فضاي مجازي به شمار ميرود، خاطرنشان کرد: بر اين اساس در صورت مديريت صحيح ميتوان از طريق اين فضا نيز جهت ارتقاي آگاهي اقدام کرد.
