آیا بانک مرکزی در تغییر سیاستهای پولی تعجیل میکند؟
عبدالناصر همتي در يادداشت خود با شرح عوامل بزرگشدن ترازنامه بانک مرکزي يا همان حجم پول پرقدرت، نوشته است: بديهي است اگر بانک مرکزي روي ترازنامه کنترل نداشته باشد، به سختي ميتواند نقدينگي را با ابزار محدود و غيرموثر سپرده قانوني و مديريت و جيرهبندي اعتبارات کنترل کند. او ميافزايد: به همين دليل، بانک مرکزي مصمم به تغيير کانال انتقال اثر پول پرقدرت به نقدينگي با راهاندازي عمليات بازار باز است. همتي بر اين باور است که با اين روش، بانک مرکزي همانند تجربه بسياري از بانکهاي مرکزي دنيا به جاي کنترل مقدار پول به کنترل قيمت پول ميپردازد. لذا قطع ارتباط بين حجم پول پرقدرت با نقدينگي با اجراي کانال نرخ سود در بازار بين بانکي و اجراي عمليات بازار باز حاصل خواهد شد. او کنترل و جبران کسري بودجه از طريق انتشار تدريجي ولي محتاطانه اوراق خزانه و نيز مديريت اضافه برداشتهاي بانکها را شرط مهم موفقيت اين بازار اعلام کرده است. اما عمليات بازار باز چيست؟ عمليات بازار باز بهعنوان يکي از مهمترين ابزارهاي غيرمستقيم اجراي سياست پولي، بيانگر چارچوب نهادي خريد و فروش اوراق بهادار پذيرفته شده توسط بانک مرکزي با هدف تاثيرگذاري بر نرخ سود کوتاهمدت در بازار بينبانکي و از اين طريق تاثيرگذاري بر نرخهاي سود در بازار پول است که نهايتا موجب علامتدهي به ساير فعاليتهاي اقتصادي ميشود. بنابر توضيح بانک مرکزي فرآيند عمليات بازار باز به اين صورت اجرا ميشود که در مواقع افزايش تقاضاي ذخاير بانکها که احتمال انحراف نرخ سود بازار بين بانکي از ميزان هدفگذاري وجود دارد، بانک مرکزي از طريق خريد اوراق بهادار و عرضه ذخاير، نرخ سود بازار را به محدوده نرخ سياستي هدفگذاري شده هدايت ميکند. بر اساس سازوکار طراحي شده، بانک مرکزي براي ايجاد دامنه مجاز نرخ سود بازار، کف نرخ کريدور را بهعنوان نرخ پذيرش ذخاير مازاد بانکها و سقف نرخ کريدور را بهعنوان نرخ تزريق نقدينگي تعيين ميکند.
پيچ پرخطر نرخ بهره بازار باز
فرآيند راهبري نرخهاي بازار از طريق عمليات بازار باز، در نهايت از طريق سازوکار اشاعه سياست پولي به تغييرات در ساير نرخهاي بهره در اقتصاد منجر شده و سطوح قيمتها و فعاليتهاي واقعي اقتصادي را تحت تاثير قرار ميدهد. اما انتقاد اصلي کارشناسان نيز در همين مرحله است. نگرانيها از تغيير نرخ بهره و عدم تناسب بهره در بازار پول نسبت به نرخ بازارهاي ديگر در اقتصاد ايران ممکن است شکست اين سياست را در پي داشته باشد که ميتواند عوارض جبرانناپذيري ايجاد کند. وحيد شقاقيشهري- اقتصاددان- در همين باره به «آرمانملي»ميگويد: نرخ بهرهاي که در اين بازار تعيين ميشود بايد به نحوي باشد که با ساير نرخهاي بهره در بازار متناسب باشد و سبب بر هم ريختن نرخ در ساير بازارها نشود. او تاکيد ميکند: فکر ميکنم ما هنوز براي عمليات بازار باز، آن کشش و عمق کافي را نداريم و اين اقدام ممکن است که حتي بر هم زننده تعادل در ساير بازارها شود. ميدانيد که ما بازارهاي مختلفي داريم؛ بازار سرمايه، بازار بانکي و بازارهاي ليزينگ را داريم و هر کدام از اين بازارها نرخهاي متفاوتي دارند. نرخ سود بانکي، نرخ سود بازار سرمايه و نرخ سود در ليزينگ. در عمليات بازار باز اگر آن شرايط لازم مهيا نشود ممکن است اين نرخ بهرهاي که براي اين بازار تعيين ميشود بر هم زننده تعادل بازارهاي ديگر شود.
اقتصاد ايران کشش بازار باز را ندارد
اما نرخ بهره در بازار باز تنها ريسک اين عمليات نيست. مرکز پژوهشهاي مجلس در بخشي از گزارش خود هشدار داده است: در صورتي که بانکهاي فعال در شبکه بانکي به دليل عدم مديريت، ريسک نقدينگي و اعتباري ناشي از عدم توسعهيافتگي دانش فني، آشنا نبودن به استانداردهاي روز، تخلف از مقررات و موارد ديگر يا وجود محدوديتهايي مانند نبود بازار بين بانکي عميق يا بازار اوراق نقد و يا حتي وضعيت نامناسب ترازنامهاي، در عمل مديريت نقدينگي صحيحي نداشته باشند، عمليات بازار باز فاقد کارايي و کارآمدي مدنظر در سياستگذاري پولي بانک مرکزي خواهد شد. شقاقيشهري در توضيح شروط موفقيت عمليات بازار باز به «آرمانملي» ميگويد: عمليات بازار باز اصولا براي مديريت نقدينگي و کنترل حجم آن در اقتصاد صورت ميگيرد. اما شرط لازم موفقيت اين عمليات به مساله عمق بازار هم بازميگردد. اين استاد دانشگاه اضافه ميکند: به عبارتي زماني عمليات بازار باز موفق ميشود که هم بازار بين بانکي از عمق کافي برخوردار باشد و هم اقتصاد ايران طالب خريد و فروش و ايجاد چنين بازاري باشد. وقتي ما لفظ بازار را استفاده ميکنيم بايد توجه داشته باشيم که يک سوي آن را عرضهکننده و سوي ديگر آن را متقاضي تشکيل داده است. پس طبعا عمليات بازار باز هم بايد از هر دوي اين جهات برخوردار بوده و طالب و متقاضي داشته باشد. او در ادامه مجددا بر عقيده خود مبني بر اينکه اقتصاد ايران هنوز بسترهاي لازم را براي شروع عمليات بازار باز ندارد تاکيد کرده و ميافزايد: هنوز فرهنگسازي و مقبوليت مناسبي براي اجراي چنين سياستي در اقتصاد ايران صورت نگرفته و پيامدهاي اين عمليات نيز تعيين نشده است؛ لذا بايد مطالعات دقيقتري صورت گيرد تا پس از آن براي آغاز عمليات بازار باز اقدام شود.
اصرار بانک مرکزي بر آغاز عمليات
بانک مرکزي در دوران عبدالناصر همتي گامهاي مثبت بزرگي برداشته و اقتصاددانان غالبا سياستهاي اين بانک را تاييد ميکنند. نکته مثبت عملکرد موفق بانک مرکزي نيز اقدامات صورتگرفته و نتيجهبخش در اوج تحريمها و دشواريهاي اقتصادي ايران بوده است. اما اين امر به معناي آن نبوده که تمامي اقدامات بانک مرکزي روند مثبت و اثربخشي را طي کرده باشد. آغاز اجراي عمليات بانکي در شرايط کنوني اقتصاد ايران، نگرانيهايي را ايجاد کرده است. البته بايد توجه داشت که افزايش حجم نقدينگي در اين مدت و نزديک شدن به مرز 2000هزار ميليارد تومان، فشارهاي مضاعفي را بر بانک مرکزي وارد آورده تا اصلاح سياستهاي پولي و نظام بانکي کشور را هر چه زودتر آغاز کند. رئيس کل بانک مرکزي نيز به تازگي در پاسخ به اين فشارها گفته است که اصلاح نظام بانکي شروع شده و سياستهاي پولي کشور نيز در حال بهينهسازي هستند. شقاقيشهري درباره اصرار بانک مرکزي بر اجراي برخي سياستها بهرغم مخالفت اقتصاددانان به «آرمانملي» ميگويد: بانک مرکزي براي حذف چهار صفر از پول ملي هم تعجيل کرد. در آن مقوله هم تقريبا غالب اقتصاددانها مخالف اين موضوع بودند و هيچ فايدهاي در اجراي اين سياست برآورد نميکردند؛ اما شاهد بوديم که اين سياست بهعنوان لايحه از دولت به مجلس ارسال شد. اين تحليلگر اقتصادي تصريح ميکند: ما در مواردي بايد درست تحليل کنيم تا شروع چنين سياستهايي به اقتصاد ضربه وارد نکند و تعادل نرخ سود در ساير بازارها را از بين نبرد. عمليات بازار باز ابزاري است براي کنترل نقدينگي که در دست بانک مرکزي قرار دارد تا از اين طريق، به نرخهاي تعادلي بازار دست يابد. اما اگر نتوانيم اين سياست را درست اجرا کنيم، ممکن است بهرغم هدف مثبتي که دنبال ميکند، کشش لازم را نداشته باشد. شقاقيشهري تاکيد ميکند: هميشه هم اين احساس به ما دست نميدهد که همه اقدامات بانک مرکزي در اين دوره روي نظم است. همين حذف چهار صفر شاهد خوبي بر اين مساله بود. بازار متشکل ارزي هم چندين ماه است که از راهاندازي آن صحبت ميشود، اما چون شرايط آن فراهم نبود، هنوز دست نگه داشتهاند. در حالي که بارها وعده گشايش اين بازار داده شد. ولي من معتقدم که حتي براي آغاز به کار بازار متشکل ارزي نيز زمان مناسبي نيست و عمليات بازار باز هم همينگونه است.
