نگرانی از اینکه این تکانههای کوچک مقدمهای برای یک زلزله مخرب باشند، در کنار این تصور که شاید تکرار لرزشهای خفیف بتواند بخشی از انرژی انباشتهشده در گسلها را آزاد کند، به دو برداشت متفاوت در افکار عمومی دامن زده است. از سوی دیگر، انتشار برخی ادعاها بر ابهامات موجود افزوده است. این مسأله با توجه به وجود گسلهای فعال در اطراف تهران این گمان را درباره احتمال وقوع زلزلههای شدید، تقویت کرده است.
زلزله بزرگ؟
به گزارش «آرمان ملی»، علی بیتاللهی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در این باره به خبرنگار ما گفت: افزایش تعداد زمینلرزههای ثبتشده در اطراف تهران، بهخودی ¬¬خود نمیتواند به معنای نزدیک بودن یک زلزله بزرگ تلقی شود. در حقیقت هرکدام از این رخدادها میتوانند به پهنههای لرزهای متفاوتی ارتباط داشته باشند. از این رو، کنار هم قرار دادن چند زمینلرزه و نتیجهگیری درباره وقوع یک زلزله شدیدتر، مبنای علمی ندارد. به گفته او، تهران و مناطق پیرامونی آن از نظر زمینشناسی با مجموعهای از گسلها و پهنههای فعال روبهرو هستند که هرکدام میتوانند منشأ لرزشهایی با بزرگی متفاوت باشند. بنابراین، ثبت چند زمینلرزه کوچک در فاصله زمانی نزدیک، الزاماً به معنای شکلگیری یک روند مشخص برای وقوع زلزلهای بزرگ نیست. او یادآور شد: البته نبود امکان پیشبینی دقیق نباید موجب نادیده گرفتن خطر شود. تهران از جمله مناطقی است که همواره در معرض زمینلرزه قرار داشته و گذشت سالهای طولانی بدون وقوع زلزلهای بزرگ در محدوده پایتخت، دلیلی برای کاهش نگرانیهای کارشناسی نیست. بیتاللهی تأکید میکند که باید احتمال وقوع زلزلهای بزرگ در تهران را همواره در محاسبات و برنامهریزیها لحاظ کرد؛ هرچند نمیتوان درباره زمان وقوع آن اظهارنظر قطعی داشت. بیتاللهی تصریح کرد: نباید هر لرزش خفیف را به معنای آزاد شدن بخشی از انرژی انباشتهشده در زمین و کاهش خطر در آینده دانست. زمینلرزههای کوچک بخشی از رفتار طبیعی پهنههای لرزهای هستند و وقوع آنها بهتنهایی نشان نمیدهد که انرژی لازم برای رخدادهای بزرگتر تخلیه شده است. بر همین اساس، نمیتوان با اتکا به تعداد زمینلرزههای کوچک اخیر در تهران یا مناطق اطراف آن، احتمال وقوع زلزلهای مخرب را کمتر ارزیابی کرد. به بیان دیگر، این تصور که هرچه تعداد لرزشهای کوچک بیشتر باشد، احتمال زلزله بزرگ کاهش پیدا میکند، نتیجهای نیست که بتوان آن را بهعنوان یک قاعده علمی پذیرفت. از نگاه این کارشناس، آنچه اهمیت دارد، درک صحیح از ماهیت فعالیتهای لرزهای و توجه همزمان به رخدادهای کوچک و خطر زمینلرزههای بزرگ است. به همین دلیل، حتی اگر در یک منطقه طی مدت کوتاهی چندین زمینلرزه خفیف ثبت شود، ضرورت مقاومسازی ساختمانها و آمادگی برای مواجهه با زلزله همچنان پابرجاست.
دلایل تشدید زلزلهها
بیتاللهی درباره دلایل وقوع زمین لرزههای بیشتر اخیر در منطقه شرق تهران گفت: وجود چندین گسل مهم را از عوامل اصلی فعالیت لرزهای در این محدوده است. گسل مشا، گسل شمال تهران، گسل قصر فیروزه و گسل لویزان از جمله ساختارهای زمینشناسی مؤثر در پهنه شرقی و شمالشرقی تهران هستند. در بخشهای جنوبیتر و جنوبشرقی نیز گسل ایوانکی قرار دارد که در مجموعه پهنههای لرزهای پیرامون پایتخت اهمیت دارد. او افزود: وجود این مجموعه گسلی باعث شده است که شرق و جنوبشرق تهران از نظر لرزهخیزی شرایط قابل توجهی داشته باشند. بنابراین، ثبت زمینلرزههای متعدد در این محدوده را نمیتوان پدیدهای خارج از چارچوب طبیعی فعالیت زمین دانست.
امن بودن دیگر مناطق
به اعتقاد این کارشناس، برای تحلیل درست وضعیت لرزهای تهران باید به جای تمرکز صرف بر تعداد رخدادها، موقعیت مکانی آنها، ارتباطشان با ساختارهای گسلی و ویژگیهای زمینشناسی هر محدوده نیز مورد توجه قرار گیرد. چرا که هر زمینلرزه ممکن است منشأ و سازوکار متفاوتی داشته باشد و نمیتوان همه رخدادهای ثبتشده در شرق پایتخت را به یک گسل واحد نسبت داد. او ادامه داد: در میان مناطق شرقی تهران، محدوده پردیس و بومهن نیز طی ماههای اخیر شاهد ثبت زمینلرزههایی بوده است. این موضوع نگرانی ساکنان این مناطق را درباره وضعیت گسلهای پیرامونی افزایش داده است. رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به وجود یک گسل بزرگ در محدوده بومهن و پردیس، انطباق مکانی زمینلرزههای این منطقه با امتداد آن را مورد توجه قرار میدهد. به گفته او، به نظر میرسد این ساختار گسلی در وقوع لرزشهای اخیر نقش داشته باشد. این کارشناس اضافه کرد: با این وجود، احساس نشدن یک زمینلرزه در بخشهای مختلف شهر به معنای بیاهمیت بودن فعالیت لرزهای آن منطقه نیست. آنچه باید در بررسی چنین رخدادهایی مدنظر قرار گیرد، اطلاعات ثبتشده لرزهای و موقعیت دقیق کانون آنهاست، نه صرفاً گزارشهای مردمی از احساس لرزش.
انفجار یا زلزله؟
اما در این بین همزمان با انتشار خبر زمینلرزههای اخیر، برخی مطالب در فضای مجازی این احتمال را مطرح کردهاند که لرزشهای ثبتشده در تهران و اطراف آن، نه زمینلرزههای طبیعی، بلکه حاصل انفجارات هستند. اما بیتاللهی این گمانهزنیها را فاقد صحت میداند و تأکید کرد: رخدادهای اخیر را میتوان با توجه به ساختار زمینشناسی و وجود گسلهای متعدد در منطقه توضیح داد. به گفته او، فعالیت لرزهای در شرق و جنوبشرق تهران پدیدهای شناختهشده است و وقوع تکانههای کوچک در چنین پهنههایی با رفتار طبیعی زمین سازگاری دارد. او توضیح داد: صرف همزمانی وقوع یک لرزش با برخی رویدادهای دیگر، نمیتواند دلیلی برای نسبت دادن آن به انفجار باشد. تشخیص منشأ یک رخداد لرزهای نیازمند بررسی دادههای علمی و شواهد تخصصی است و نمیتوان بدون چنین مستنداتی درباره علت وقوع آن اظهارنظر کرد. این کارشناس معتقد است وجود گسلهای فعال در اطراف تهران، توضیحی روشن برای وقوع زمینلرزههای اخیر فراهم میکند و نسبت دادن آنها به انفجارات، بدون ارائه شواهد معتبر، برداشت درستی از واقعیتهای زمینشناسی منطقه نیست.
پیشبینی زلزله
او گفت: پیشرفت ابزارهای ثبت و پایش زمینلرزه در سالهای اخیر، این تصور را ایجاد کرده که شاید بتوان با بررسی لرزشهای کوچک، زمان وقوع یک زلزله بزرگ را مشخص کرد؛ اما واقعیت این است که هنوز هیچ روش علمی قابل اتکایی برای تعیین زمان دقیق وقوع زمینلرزه وجود ندارد. بیتاللهی با تأکید بر محدودیتهای علم زلزلهشناسی میگوید، هیچ مرکز علمی در جهان نمیتواند با قطعیت اعلام کند که زلزلهای در یک زمان مشخص اتفاق خواهد افتاد یا در یک بازه زمانی مشخص رخ نخواهد داد. بنابراین، افزایش تعداد زمینلرزههای کوچک نیز ابزار پیشبینی زمان وقوع زلزله بزرگ محسوب نمیشود.
عوامل کاهش خطرات
از نگاه او، مهمتر از تلاش برای تعیین زمان زلزله، شناخت مناطق پرخطر، بررسی وضعیت گسلها و فراهم کردن مقدمات لازم برای کاهش خسارات احتمالی است. تهران به دلیل موقعیت زمینشناسی و قرار گرفتن در مجاورت چندین گسل، نیازمند توجه مستمر به موضوع ایمنی لرزهای است. او تاکید کرد: این ضرورت تنها به زمان وقوع زمینلرزه محدود نمیشود، بلکه باید در سیاستهای توسعه شهری، ضوابط ساختوساز، کیفیت ساختمانها و برنامههای مدیریت بحران نیز مورد توجه قرار گیرد. در واقع، آمادگی برای زلزله نباید به ثبت چند لرزش یا انتشار هشدارهای مقطعی وابسته باشد. وی افزود: آنچه از مجموعه زمینلرزههای اخیر تهران میتوان دریافت، ضرورت نگاه علمی و واقعبینانه به فعالیتهای لرزهای پایتخت است. نه میتوان هر زمینلرزه کوچک را نشانه قطعی وقوع زلزلهای بزرگ دانست و نه باید تصور کرد که تکرار این لرزشها، انرژی گسلها را به اندازهای آزاد میکند که خطر زلزله مخرب کاهش یابد. او خاطرنشان کرد: تأکید کارشناسان بر آمادگی دائمی در برابر زلزله، به معنای پیشبینی وقوع قریبالوقوع یک زمینلرزه بزرگ نیست؛ بلکه هشداری درباره ماهیت خطرپذیر پایتخت است. شهری که در آن میلیونها نفر زندگی میکنند و بخش قابل توجهی از زیرساختهای حیاتی کشور متمرکز شده است، نمیتواند آمادگی خود را به پیشبینی یک حادثه موکول کند. از این منظر، هر لحظه باید احتمال وقوع زلزلهای بزرگ را در برنامهریزیها جدی گرفت؛ نه به این دلیل که لرزشهای اخیر وقوع آن را قطعی کردهاند، بلکه به این دلیل که خطر زلزله در تهران همواره وجود داشته و همچنان وجود دارد.