سنگ بنای تحول، تخیل است

حسین مقدس، نویسنده و منتقد که پیش از این آثاری همچون «روایت‌های لوچ»، «فرو رفتن در چاه»، «خوابگردی» و «مواجهه» را روانه بازار نشر کرده بود، به‌تازگی جستار‌ها و مقالات خود پیرامون امر واقع در ادبیات را در کتابی تحت عنوان «رخنه در مه» به انتشار رسانده است. او با اشاره به اهمیت توجه به «واقعیت» در درک ما از ادبیات می‌گوید: «درک معاصر از واقعیت قطعاً می‌تواند بر درک ما از ادبیات تاثیر بگذارد. ادبیات از روابط و مناسبت‌های اجتماعی متاثر می‌شود و به خودی خود پدیده‌ی مستقلی نیست.» و اینکه: «امروز دیگر منطق بیرون آمدن غول از درون چراغ جادو برای هیچ کودکی باورپذیر نیست. تاریخ مصرف ادبیات بی‌مکان، بی‌زمان و یا بدون زاویه‌ی دید سپری شده است.» این مبحث را در گفت‌وگوی زیر، دنبال کنید. 
 
 ** رخنه در مه؛ جستار‌هایی در ادبیات و فلسفه، عنوان آخرین اثر شماست که از سوی انتشارات کهور در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است. ابتدا کمی درباره مباحث و سرفصل‌های ارائه شده در این کتاب توضیح بدهید. 
 
این کتاب به لحاظ موضوعی به سه بخش تقسیم می‌شود. بخش اول که شامل شش جستار اول کتاب است شامل تاملاتی درباره ماهیت و چیستی واقعیت و امر واقع است. همچنین یادآوری و شرح و بسط آراء و نظریات تاریخی متفکرانی است که به عمق و غنای اندیشه‌ی ما در این خصوص یاری رسانده‌اند. دو جستار بعدی شرح و تفسیری بر فصل اول و دوم کتاب "رخداد ادبیات" از تری ایگلتون با ترجمه پیمان چهرازی است که در نشر آگه منتشر شده است. این کتاب به خصوص فصل اول و دوم که به چیستی و ماهیت ادبیات به عنوان یک رخداد پرداخته، برایم از اعتبار ویژه‌ای برخوردار بوده است. زیرا به مباحثی می‌پردازد که جنس ادبیات را به عنوان یک امرواقعی یا یک اسم معنا مورد مناقشه قرار می‌دهد. محور اصلی این دو بخش، تلاش برای تعریف ادبیات و نسبت آن با امر واقع است. نویسنده در فصل اول کتاب به کند و کاو نظریات تاریخی مربوط به تعریف ادبیات می‌پردازد و اعتباری بودن یا واقعی بودن آن را از دیدگاه متفکران به بحث و چالش می‌گذارد. بخش آخر رخنه در مه شامل چهار جستار در حوزه نقد ادبی است که در آن به معرفی و نقد آثاری از فرهاد کشوری، صمد طاهری، غلامحسین دهقان و فتاح رنجبر پرداخته شده. روی هم رفته محور اصلی کتاب پرداختن به این دغدغه قدمی است که در زمانه ما بخش‌های تاریک آن با توجه به پیشرفت‌های چشمگیر در زمینه‌ی فن‌آوری دیجیتال و مجازی بار دیگر در مرکز توجه قرار داده است: «دغدغه درک واقعیت».
 
** بخش اول کتاب به ارائه پرسش‌هایی در خصوص ماهیت واقعیت و نقش آن بر اندیشه، هنر و... می‌پردازد و بخش دوم نسبت ادبیات و واقعیت را مورد بررسی قرار می‌دهد. از ارتباط این دو بخش با خیال‌ورزی و تاثیر آن بر گستره زبان ادبی بگویید. 
 
 به نظر می‌رسد که مهم‌ترین پرسش فلسفی عصر ما همچنان پرسش از ماهیت واقعیت است. می‌دانیم که بیان واقعیت با خود واقعیت دو امر جداگانه هستند، اما تلاش ما برای درک واقعیت و امر واقع با دور زدن تاثیر ناخواسته ناظر همچنان همراه ماست. از یک طرف تلاش‌ها برای یافتن یک پاسخ جامع نه تنها به هیچ نتیجه قطعی نرسیده که ابعاد خود پرسش نیز به طرز بی‌سابقه‌ای گسترش یافته است. تاثیر پیشرفت‌های حیرت انگیز در حوزه فن‌آوری‌های دیجیتال تنها به حوزه‌ی تکنولوژی محدود نمی‌شود و تبعات آن بر حوزه‌های ادبیات و فلسفه نیز قابل توجه است. آنچه اصطلاحاً جهان مجازی خوانده می‌شود، به هیچ وجه مجازی نیست بلکه کشف قابلیت‌ها یا وجوهی از واقعیت است که تا کنون نامکشوف مانده بوده است. 
امروزه ما به گونه‌ای زندگی می‌کنیم که سی چهل سال قبل حتی تصور آن برایمان ممکن نبود. ستون اصلی همه این تحولات درک عمیق‌تر از جهان مادی و قواعد حاکم بر آن است و موفقیت‌های ما در این عرصه‌ها نشان دهنده این امر است که هنوز بخش‌هایی از واقعیت خود را بر ما عرضه نکرده‌اند. فهم ما از این مقوله مدام در سطح و عمق پیش رفته است و عرصه‌های دیگری از معارف انسانی مانند ادبیات و هنر را نیز تحت‌الشعاع قرار داده است. خیال‌ورزی اولین مرحله برای تغییر واقعیت است. اولین سنگ بنای ایجاد هر تحولی همیشه با تخیل شروع شده است. تخیل صرفاً یک عنصر ادبی نیست. ما در زندگی واقعی و در چالش با امور متفاوت مدام به خیال‌ورزی رو می‌آوریم. زیرا تمایل داریم که کمتر رنج بکشیم و لذت بیشتری داشته باشیم. همین انگیزه باعث تحول در نگرش ما می‌شود تا گوشه و زوایای تاریک واقعیت را برای تغییر و اصلاح موقعیت‌مان بکاویم. تضریب چنین موضعی در واقعیت، امکان تغییر در زندگی را میسر می‌کند. 
شاید تعجب کنید که پایه اصلی این همه‌گونه‌گونی‌های گسترده در برنامه‌های کامپیوتر و موبایل و صنایع وابسته، به خاطر بهره‌گیری از خصوصیات طبیعی قطعات بنیادین مانند دیود‌ها و ترانزیستور‌های بسیار کوچکی است که امکان این همه محاسبات و مانور‌های پیچیده‌ی ریاضی را ممکن ساخته است. آنها یک جریان را از یکسو می‌گیرند و به خاطر خصوصیات طبیعی و واقعی خود آن مسیر را در سمت دیگر مسدود می‌کنند یا عبور می‌دهند. درست مانند شیر‌های یک طرفه یا دوطرفه. اما همین واقعیت‌های ساده در نهایت به مباحثی در ریاضیات، منطق، جبر بولی و گیت‌های منطقی که پایه الگوریتم است منجر شده و موضوعیت مادی حیرت‌انگیزی پیدا می‌کنند. استفاده فنی از چنین خصوصیت بسیار ساده‌ای و ترکیب متفاوت آنان در مدار‌های سیستمی، آنها را قادر می‌کند تا جهان ما را در مقایسه بسیار بزرگ دگرگون کرده و انقلابی در فهم ما از واقعیت رقم بزنند. حتی به نظر می‌رسد که تحولات مادی، چیزی غیر از ترجمه نباشد. انقلاب الکترونیک پس از امکان ترجمه زبان دهدهی (روزمره) به زبان دودویی (باینری) اتفاق افتاد. ناگهان افق‌های جدید کشف شد و پنجره‌هایی روشن رو به ما گشوده شد. انگار واقعیت در هاله‌ای از مه فرو رفته و ما مدام با خیال‌ورزی رخنه‌هایی در آن ایجاد کرده و به لایه‌های عمیق‌تری از آن دسترسی پیدا می‌کنیم. در واقع مسأله این است که درک چیستی واقعیت، بسیار پیچیده‌تر از آنی است که تا کنون فکر می‌کردیم، اما اینها چه ارتباطی با ادبیات دارد؟ درک معاصر از واقعیت قطعاً می‌تواند بر درک ما از ادبیات تاثیر بگذارد. ادبیات از روابط و مناسبت‌های اجتماعی متاثر می‌شود و به خودی خود پدیده مستقلی نیست. حتی ماهیت امر خیالی در ادبیات با اندیشه‌های کلان و مسلط اجتماعی گره خورده است. مثلا امروز دیگر منطق بیرون آمدن غول از درون چراغ جادو برای هیچ کودکی باورپذیر نیست. تاریخ مصرف ادبیات بی‌مکان، بی زمان و یا بدون زاویه‌ی دید سپری شده است. معارف بشری برای ایجاد یک کلان روایت علمی بیش از هر زمان دیگر در هم تنیده می‌شوند. تاریخ تحولات ادبی این مسأله را آشکار کرده است. جنس تخیل ما در عصر حاضر با تخیل دوران‌های تاریخی متفاوت است زیرا شناخت واقعیت بر ادبیات تاثیر می‌گذارد. محتوای ادبیات چیزی جز تاثرات حسی و عاطفی نیست که آن هم به واسطه مواجهه با امر واقع شکل می‌گیرد. البته بحث در این باره بسیار گسترده و پیچیده است و مجال بیشتری می‌طلبد. 
 
** شما در فصل «چالش‌های زبان فارسی در عصر اینترنت» به ضرورت‌های حفظ و گسترش زبان در مواجهه با چالش‌هایی که انسان امروز در عرصه فضای مجازی با آن روبه‌رو است پرداخته‌اید. به نظر شما استفاده از کلمات، اصطلاحات، نشانه‌های زبانی در میان نسل‌های نوجوان و جوان تا چه میزان می‌تواند بر ادبیات تاثیرگذار باشد؟

به نظر نمی‌رسد که اختصار نویسی یا استفاده از نشانه‌ها و نماد‌های مجازی که در میان جوانان و نوجوانان محبوبیت یافته، به تنهایی موجبات بحران را در زبان ایجاد یا تشدید کند. ما همیشه با پدیده‌ی متعارفی به نام اقتصاد زبان روبه‌رو بوده‌ایم. امری که همیشه و در همه‌ی دوران‌ها کم و بیش عمومیت داشته. هرچند این حجم از بکارگیری اَشکال یا کوتاه‌نویسی در زمانه‌ی ما مسبوق به سابقه نیست و معلول شرایط امروزی ماست. برای هیچ کس تایپ کردن طولانی با انگشت و روی یک صفحه‌ی کوچک کار دلپذیری نیست. چنین مشکلاتی، اختصار را توجیه‌پذیر می‌کند، اما این گونه رویکرد‌ها به خودی خود به نظر نمی‌رسد که به ساحت زبان و ادبیات آسیب جدی برساند. آسیب به ادبیات در صورتی رخ می‌دهد که تحولات مربوط به الگو‌های نوشتاری جدید، منجر به سطحی‌نگری و مسدود کردن مسیر اندیشه خلاق و عمیق بشود. در واقع ما با این پرسش روبه‌رو هستیم که تغییر در الگو‌های نوشتاری تا چه حد روی شیوه و عمق اندیشه ما اثر می‌گذارد؟ زبان در شکل‌گیری اندیشه نقش اساسی دارد و بخشی از ساختار آن است. حتی بعضی زبان‌شناسان نقش زبان در تولید اندیشه را بسیار مهم‌تر ارزیابی می‌کنند. به نظر من مطلب اصلی این است که سطحی‌نگری و عدم تولید تفکر خلاق تنها در حوزه‌ی ادبیات شکل نمی‌گیرد، بلکه امری فرهنگی است و ابتدا در ساحت‌های گسترده‌تری شکل می‌گیرد و قوام می‌یابد و سپس به حوزه ادبیات سرایت می‌کند. هرچند پذیرفتنی است که این حجم از تغییر می‌تواند به مرور باعث ایجاد شکاف و فاصله بین ما و متون تاریخی کلاسیک مان شود و البته این مسأله مهمی است. 
 
** در ادامه پرسش قبل، تا چه میزان ادبیات می‌تواند از تاثیرات مخرب آن بکاهد؟
 
به نظر می‌رسد که گستره و قلمرو تحت تاثیر ادبیات به دلایل متعدد مدام کوچک‌تر شده است. البته نباید فراموش کرد که پایه‌های اصلی رسانه‌های فراگیری، چون سینما بر پایه ادبیات استوار است. در واقع سینما بر دوش ادبیات ایستاده است. اما ادبیات خود معلول روابط و مناسبت‌های اجتماعی عصر خویش است و موجودیت مستقلی ندارد. فرهنگ که خود از روابط بنیادی‌تری در جامعه شکل می‌گیرد مسؤل شکل‌گیری عناصر ادبی و هنری نیز است. ادبیات را می‌توان ذیل سرفصل فرهنگ مطالعه کرد. مطلب دیگر این که ادبیات مدام تخصصی‌تر می‌شود و مخاطبین عام خود را از دست می‌دهد. مثلا می‌توان نسبت نویسندگان و مخاطبین امروز را با دهه سی و چهل مقایسه کرد و کوچک‌تر شدن تدریجی آن را مشاهده کرد. غول‌های ادبی دهه‌های قبل که نه تنها ادبیات را که اخلاق و مسؤلیت‌های اجتماعی را نیز نمایندگی می‌کردند به خاطره‌ها پیوسته‌اند. ادبیات امروز چند پاره است که خود نشانه‌ی تکثر در طبقات و گرو‌های اجتماعی است. علاوه بر این موارد صورت‌بندی‌های جدید ادبی، به شاخه‌های کوچک و ناتوان منتهی شده و از شدت تاثیر آن کاسته است. ادبیات چندپاره، محصول زوال روابط پیشامدرن و بسط و گسترش مدرنیسم است که زمینه و امکانات مناسب را برای به میدان آمدن صدا‌های کوچک فراهم کرده است. بحث ارزش‌گذاری نیست بلکه مطلب اصلی در شناخت ضرورت‌هایی است که در هر عصر به طرزی اجتناب‌ناپذیر فراهم می‌شود. از سوی دیگر پتانسیل‌های بالقوه در ادبیات به همان دلایل به سمت هنر و سینما رفته‌اند. 
مطلب دیگر از آنجا که اختصارنویسی و تغییر در الگو‌های متعارف نوشتاری پی‌آمد مستقیم یا غیرمستقیم مشکلات فن‌آوری و فشردگی بیش از حد مشغله‌های روزانه نیز هست به نظر می‌رسد که محدود یا ممنوع کردن آن عملاً ناممکن باشد. با این وجود به نظر می‌رسد که ادبیات در جامعه ما مدام در حال بروز رسانی خود با معیار‌های تازه است. ظهور چهره‌های جدید که از انسان و ادبیات فهم عمیق دارند قطعاً به غنای ادبیات معاصر ما کمک می‌کند و می‌تواند از تاثیر مخرب سطحی نگری و تولید اثار کلیشه‌ای جلوگیری کند. علاوه بر همه‌ی مولفه‌های زیادی در شکل‌گیری وضعیت کنونی تاثیرگذار هستند که نیاز به بحث مستقل دارد.

** در این کتاب نقد و بررسی بخش‌هایی از آثار فرهاد کشوری، صمد طاهری، غلامحسین دهقان و فتاح رنجبر ارائه شده است در این باره بگویید. 

بخش سوم کتاب شامل چهار جستار در حوزه نقد ادبی است. نقش و اهمیت عنصر خیال در مجموعه داستان «تونل» از فرهاد کشوری، شاخص‌ترین مفاهیم اجتماعی برجسته در سه اثر داستانی صمد طاهری (مجموعه داستان‌های سنگ و سپر، شکار شبانه و زخم شیر)، نقد مجموعه داستان «ما گم شده‌ایم» از غلامحسین دهقان و معرفی و نقد کتاب «سایه‌های سرگردان» که خود این کتاب یک اثر پژوهشی است که با اتکاء به داده‌های کمی و آمادی، در نقد بوف کور هدایت و رمزگشایی از این اثر درخشان نوشته شده است. در همه‌ی این چهار جستار، غیر از نقد‌های متناسب با هر اثر، تاکید همچنان بر نسبت ادبیات و امر واقع است. به عبارتی کل مجموعه‌ی رخنه در مه تلاشی است برای وضوح بیشتر پدیده‌ای که شناسایی آن هم‌چنان نیازمند به کند و کاو و پژوهش‌های نظری دارد: «امر واقع». 
 
** با توجه به اهمیت و جایگاه انتشار کتاب‌هایی در حوزه نقد و بررسی، آیا برنامه‌ای برای انتشار آثار دیگری در این حوزه دارید؟
 
بله، حتماً. رخنه در مه اولین تجربه من در زمینه نقد و تامل فلسفی است و به دغدغه‌ها و تعلقات قدیمی من مربوط می‌باشد که احتمالاً و به شرط داشتن فرصت و عمرآخرین آن نخواهد بود. رد پای چنین دغدغه‌هایی البته در بیشتر داستان‌های من نیز دیده می‌شود و نشانه‌ی رویکرد خصوصی من به مقوله داستان کوتاه هست. در واقع داستان‌های من به نوعی طرح فکنی در حوزه‌ی هستی شناختی بوده است. ادبیات برای من یک سازه‌ی مهندسی است که تلاش می‌کند تا‌هاله‌های مبهمی از واقعیت نامکشوف را در قلمرو فهم خودم اهلی کند. عنوان رخنه در مه نیز به همین مطلب اشاره دارد. اگر بخواهم مشخص‌تر بگویم به نظر من ادبیات، فلسفه (به خصوص فلسفه‌ی ذهن)، روانشناسی، نورولوژی، واقعیت مجازی به لحاظ تبارشناسی به منظور رفع یک نیاز مشترک متولد شده‌اند. همه‌ی این معارف تلاش می‌کنند از منظری متفاوت به جستجوی چیزی بر‌خیزند که هیچگاه خودش را به تمامیت به ما عرضه نکرده است: باز هم امر واقع. از این منظر ادراک ما تفاوتی کیفی نسبت به ادراک نیاکان غارنشینمان ندارد. 
متاسفانه استقبال از آثار نقد و جستار‌هایی با مضامین فلسفی بین اهالی فرهنگ و رساله بسیار ضعیف و کم‌رنگ است. اما فکر نمی‌کنم این موضوع بتواند مانعی جدی برای چنین تلاش‌هایی باشد. برای من نوشتن، چه داستان کوتاه باشد یا جستار، رخنه‌هایی در مه واقعیت است؛ چیزی شبیه به نفس کشیدن. من و به گمانم هر نویسنده دیگری بر اساس یک میل درونی می‌نویسیم حتی اگر بازار گرمی نداشته باشیم.