ترکیه در تلاش رهایی از اس ۴۰۰

سازمان رزم ایران به یاد دارد که برای تحویل گرفتن سامانه پدافندی اس ۳۰۰ از روسیه چه مرارتی متحمل شد تا اینکه این سامانه بعد از برجام به ایران تحویل داده شد. به موازات ارتباط ایران و روسیه برای این معامله، روس‌ها و ترک‌ها هم مشغول رایزنی بودند تا سامانه اس ۴۰۰ را در اختیار ترکیه بدهند. ترکیه عضو پیمان ناتو است و در عین حال در برابر رژیم صهیونیستی قرار گرفته است. با اینکه ترکیه و اسراییل در مواردی ارتباط خود را تا سطح سفیر ارتقا داده‌اند، اما گاهی تنش بین این دو اوج گرفته که بعد از ماجرای سوریه و رفتار تجاوزکارانه اسراییل به سوریه، بعد از سقوط دولت اسد، خشم ترکیه به نهایت رسید. در سوی دیگر ترکیه انتظار داشته که آمریکا جنگنده‌های اف ۳۵ را در اختیار این کشور قرار دهد. آمریکا ترکیه را از برنامه اف ۳۵ کنار گذاشت و همان زمان گفته شد که یکی از دلایل این کنار گذاشتن، سامانه اس ۴۰۰ روسی بوده است. هنوز روشن نیست که تلاش ترکیه برای واگذاری سامانه اس ۴۰۰ به کشور دیگر برای کسب موافقت آمریکا و تحویل اف‌۳۵‌ها بوده یا ترکیه نیم نگاهی به تجربه اس ۳۰۰ در ایران داشته است. هرچه بود، با بهبود روابط آمریکا و ترکیه پس از بازگشت ترامپ به کاخ سفید در سال ۲۰۲۵، موضوع اس۴۰۰ و احتمال بازگشت ترکیه به برنامه اف۳۵ به یکی از محور‌های اصلی گفت‌و‌گو‌های دو کشور تبدیل شده است.

روس‌ها و ترک‌ها 

در سوی دیگر رابطه روسیه و ترکیه در موضوع انتقال گاز روسیه به ترکیه پیچیده شده و قرارداد انتقال گاز هنوز نهایی نشده است. در واقع ترک‌ها با شرایط روسیه کنار نیامده‌اند. علاقه روس‌ها به قرارداد گازی با ترکیه موجب شده که در فقره اس‌۴۰۰ ها، به شکل تلویحی موافقت خود را برای واگذاری این سامانه به کشور ثالث اعلام کنند. گفته شده که امارات متحده عربی یکی از کشور‌هایی است که به احتمال زیاد اس ۴۰۰‌ها را از ترکیه دریافت خواهد کرد. این در حالی اتفاق می‌افتد که هنوز تنش در منطقه به پایان نرسیده و در چند روز گذشته شاهد افزایش سطح تنش بین ایران و آمریکا بوده‌ایم. در جریان جنگ رمضان، ایران با قدرت به پایگاه‌های آمریکا در منطقه ضربه زد. کشور‌های عربی که میزبان پایگاه‌های آمریکا بودند، انتظار داشتند آمریکایی‌ها بیشتر از آنها حمایت و حفاظت کنند. مساله‌ای که به نوبه خود نشان داد امنیت موضوعی قابل خرید نیست و لازم است مبنایی بومی داشته باشد تا بتوان به آن اتکا داشت. 

چند معادله، یک مجهول!

خرید اف ۳۵ از آمریکا، انتقال گاز از روسیه به ترکیه، نارضایتی آمریکایی‌ها از سامانه اس ۴۰۰ و علاقه طرفین به حل این معادله، احتمال واگذاری این سامانه را بیشتر کرده است. قانون مجوز دفاع ملی آمریکا (NDAA) مصوب سال ۲۰۲۰ دولت آمریکا را ملزم می‌کند پیش از تحویل جنگنده‌های اف۳۵، اطمینان حاصل کند که ترکیه دیگر سامانه‌های اس۴۰۰ را در اختیار ندارد. این قانون همچنین شرایط لغو تحریم‌هایی را که ترامپ در سال ۲۰۱۹ علیه ترکیه اعمال کرده بود، سخت‌تر کرده است. به نوشته انتخاب، طی یک سال و نیم گذشته، دو طرف درباره راه‌حل‌های احتمالی گفت‌و‌گو کرده‌اند و یکی از گزینه‌ها این بود که با خارج کردن قطعات اصلی سامانه‌های اس۴۰۰ و نگهداری آنها در مکانی امن با هماهنگی دولت آمریکا، این سامانه‌ها عملاً غیرقابل استفاده شوند. با این حال، بعداً مشخص شد این راه‌حل برای حل نهایی مسئله کافی نیست، زیرا تنها می‌تواند معافیتی موقت از تحریم‌ها ایجاد کند، نه لغو کامل تحریم‌های اعمال‌شده علیه آنکارا. در حالی ناظرانی در ایران این معادله را زیر نظر دارند، کرملین روز جمعه گزارش‌ها درباره گفت‌و‌گو با ترکیه پیرامون فروش این سامانه‌ها به یک کشور ثالث را تأیید کرد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی ریاست‌جمهوری روسیه گفت این موضوع بسیار حساس است و رایزنی‌ها فعلاً ادامه خواهد یافت. مسکو پیش‌تر برخلاف برخی گزارش‌ها، با بازپس‌گیری سامانه‌های اس۴۰۰ از ترکیه مخالفت کرده بود. با این حال، یک سرمایه‌گذار اروپایی به میدل ایست گفت در پسِ این موضوع، تنش‌هایی نیز میان امارات و روسیه وجود دارد؛ زیرا مسکو در جریان جنگ از ایران حمایت کرده، در حالی که تهران پهپاد‌ها و موشک‌های بالستیک خود را به سمت این کشور حاشیه خلیج فارس شلیک کرده است. 

نگاه ایران به موضوع

روشن نیست درصورتی که این انتقال انجام شود، اگر تنش در منطقه دوباره اوج گیرد، این سامانه چه تغییری در ساختار رویارویی ایجاد خواهد کرد. ایران نشان داده که اگرچه این ارتباطات را زیر نظر دارد، اما کار خودش را انجام می‌دهد. ایران با توسعه فناوری پدافند بومی خود و اتخاذ روش‌های مبتکرانه توانسته تا حد زیادی قدرت خود را تثبیت کند. هرچند ارتباط ایران و روسیه از قبل گرم بوده و این ارتباط در جنگ اوکراین به کمک روس‌ها آمد ولی روس‌ها در جنگ ایران و آمریکا نتوانستند به انتظارات ایران پاسخ دهند، احتمالا این انتقال از نظر ایران دور نخواهد بود و تمهیدات لازم به کار گرفته خواهد شد.