نفسهای به شماره افتاده روزنامههای مستقل
دولت با دادن مابهالتفاوت به شهروندان سعی کرد از وارد شدن فشار بیش از حد به مردم جلوگیری کند. اینکه آیا توانسته به هدف تعیین شده دست یابد یا نه، در جای دیگری باید به آن پرداخت. مساله این است که ارز ترجیحی کاغذ هم حذف شد و در حالی که قبلا گفته میشد که تولید داخلی در بیشتر زمینهها کفاف نیاز را خواهد داشت، اما چنین نشد. کاغذ با ارز آزاد وارد و ضربهای سهمگین به صنعت نشر کشور به شکل عام و به روزنامههای کاغذی به شکل خاص وارد شد. حذف ارز ترجیحی اگرچه با هدف کاهش رانت، شفافسازی بازار و مدیریت منابع ارزی اتخاذ شد، اما پیامدهای قابل توجه و در مواردی بسیار سنگین برای فعالان صنعت چاپ و نشر به همراه داشت. یکی از مهمترین پرسشها در این زمینه آن است که حذف ارز ترجیحی تا چهاندازه بر قیمت کاغذ تأثیر گذاشته و آیا میتوان رابطهای روشن و مستقیم میان این سیاست و افزایش قیمت خدمات چاپ برقرار کرد؟
ضربه ارزی به روزنامهها!
کاغذ در ایران به طور سنتی وابستگی بالایی به واردات داشته است. حتی در مواردی که تولید داخلی وجود دارد، بخش قابل توجهی از مواد اولیه، ماشینآلات یا تجهیزات مورد نیاز از خارج کشور تأمین میشود. به همین دلیل، قیمت کاغذ همواره تحت تأثیر نرخ ارز قرار داشته است. زمانی که دولت برای واردات کاغذ ارز ترجیحی یا یارانهای اختصاص میدهد، واردکنندگان میتوانند این کالا را با هزینه کمتری وارد بازار کنند و در نتیجه قیمت نهایی کاغذ برای مصرفکنندگان و صنایع وابسته کنترل میشود، اما با حذف این حمایت ارزی، هزینه واردات افزایش یافته و قیمت کاغذ نیز متناسب با نرخهای جدید ارز رشد میکند. از منظر اقتصادی، این افزایش قیمت کاملاً قابل انتظار است. زمانی که هزینه تأمین یک نهاده اصلی افزایش مییابد، تولیدکنندگان و عرضهکنندگان ناچارند این افزایش را در قیمت فروش خود منعکس کنند. به همین دلیل پس از حذف ارز ترجیحی، بازار کاغذ با رشد قیمت مواجه شد و این موضوع نگرانی فعالان حوزه نشر، مطبوعات و چاپ را در پی داشت. با این حال، نباید تصور کرد که افزایش قیمت کاغذ به همان نسبت در قیمت خدمات چاپ منعکس میشود. خدمات چاپ ساختار هزینهای پیچیدهای دارد. کاغذ اگرچه مهمترین ماده اولیه در بسیاری از محصولات چاپی محسوب میشود، اما تنها عامل تعیینکننده برای قیمت نهایی نیست. در صنعت چاپ هزینههای دیگری هم به همان اندازه مهم وجود دارد که به موازات افزایش قیمت کاغذ رشد میکند و کرده است. بنابراین، رابطه میان حذف ارز ترجیحی و قیمت تمامشده چاپ، رابطهای مستقیم، اما غیرخطی است.
ماندگاری دشوار روزنامهها
گفته میشود که با گسترش فضای مجازی نیاز عموم مردم به روزنامه کمتر شده است. تردید نیست که فضای مجازی توانسته خود را به زندگی شهروندان تحمیل کند و متعاقب این تحمیل، تحول روشنی در برخی زمینهها رخ داده است. با این حال روزنامهها به دلیل ارزش و اهمیت خود توانستهاند در این آشوب مجازی اگرچه دشوار، اما به حرکت خود ادامه دهند. از مهمترین ویژگی روزنامهها باید به اعتبار و مسئولیتپذیری حرفهای اشاره کرد. روزنامهها بر پایه اصول حرفهای روزنامهنگاری فعالیت میکنند. اخبار و گزارشهای منتشرشده در روزنامهها معمولاً از مراحل مختلف بررسی، ویرایش و راستیآزمایی عبور میکند و به همین دلیل، در بسیاری از موضوعات حساس سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، روزنامهها همچنان یکی از منابع معتبر اطلاعات به شمار میآیند. ویژگی دیگر روزنامه، ارائه تحلیل است. فضای مجازی بر سرعت انتشار خبر استوار است و کاربران با حجم زیادی از اطلاعات کوتاه و پراکنده مواجه میشوند. در مقابل، روزنامهها فرصت بیشتری برای تحلیل، تفسیر و بررسی ابعاد مختلف رویدادها فراهم میکنند. روزنامهها همچنین نقش مهمی در ثبت و مستندسازی تاریخ ایفا میکنند. نسخههای چاپی و آرشیوهای مطبوعاتی، منابع ارزشمندی برای پژوهشگران، دانشگاهیان و تاریخنگاران به شمار میروند. بسیاری از رویدادهای مهم سیاسی، اقتصادی و فرهنگی از طریق آرشیو روزنامهها قابل بازخوانی و مطالعه هستند. از سوی دیگر، روزنامهها بخشی از سرمایه فرهنگی و اجتماعی هر جامعه محسوب میشوند. وجود رسانههای حرفهای و مستقل میتواند به افزایش آگاهی عمومی، تقویت گفتوگوی اجتماعی و ارتقای کیفیت تصمیمگیری در جامعه کمک کند.
نمیتوان انکار کرد که فضای مجازی بخشی از کارکردهای سنتی روزنامه را برعهده گرفته است با این حال خلوت شدن دکههای مطبوعاتی از روزنامه و مجله دلایل متعددی دارد که از قضا قیمت روزنامهها نقشی در این بین نداشته است. به عبارت دیگر قیمت روزنامهها از جمله عجایب است و به دلیل تفاوت قیمت روزنامه با تنقلاب، درحال حاضر روزنامهها در محاصره تنقلات گرفتار شدهاند. سرعت بالای انتشار اخبار، دسترسی آسان و هزینه کمتر موجب شده که بسیاری از مخاطبان به سمت رسانههای آنلاین گرایش پیدا کنند. به همین دلیل، آینده روزنامهها نه در رقابت با سرعت فضای مجازی، بلکه در ارائه محتوای دقیق، تحلیلی، معتبر و قابل اعتماد تعریف میشود. در نتیجه، اهمیت روزنامه در عصر دیجیتال بیش از آنکه به انتقال سریع خبر وابسته باشد، به نقش آن در اعتباربخشی به اطلاعات، تولید تحلیلهای عمیق، مستندسازی رویدادها و تقویت فرهنگ گفتوگو و آگاهی عمومی بازمیگردد. از این منظر، روزنامه نه رقیب فضای مجازی، بلکه مکمل آن است و همچنان جایگاه مهمی در نظام رسانهای جوامع دارد.
عدم حمایت از مطبوعات
سال گذشته وزیر ارشاد درباره حذف ارز ترجیحی کاغذ صحبت کرد. سیدعباس صالحی گفته بود: «آن چیزی که برای تحقق آن تلاش میکنیم این است که سرعت ثبت سفارشها و سرعت ورود را افزایش بدهیم تا کاغذ در دسترس باشد و کمبودی شکل نگیرد و با قیمت متعادل نسبت به نرخ جهانی ارز عرضه بشود. در این شرایط، طبیعی است که با کاغذ نیز شبیه به بقیه کالاها رفتار بشود. همانطور که برای نهادههای دامی ارز ترجیحی حذف میشود، درباره کاغذ نیز چنین است». صالحی با اشاره به بودجه ۱۴۰۵ تاکید کرد: «بودجه سال ۱۴۰۵ دولت، بهشدت انقباضی است و تنها ۲ درصد افزایش برای بودجه در نظر گرفته شده است. تلاش ما در وزارت فرهنگ برای لایحه دولت به این نتیجه رسید که رقم افزایش به ۱۵ درصد ارتقا پیدا کند، اما هزینههای ناشی از تورم و حقوق و دستمزد، حتما شرایط ما را سختتر میکند». حالا دقیقا همان زمان است و قیمت کاغذ کار را برای همه کسانی که در این حوزه کار میکنند بسیار سخت کرده است. به نظر میرسد که وزارت ارشاد اهتمام خاصی برای سامان دهی این شرایط سخت در نظر نگرفته است. نکته عجیب در این بین این است که در یکی از بندهای الحاقیه قانون بودجه سال ۱۴۰۵ دولت ظاهرا برنامهای برای اخذ دوباره مالیات از روزنامهها و دیگر نشریان کاغذی دارد. یکی از همکاران مطبوعاتی در گفتوگویی با ایسنا، ضمن تشریح دلایل عدم توجیه اخذ مالیات از مطبوعات، از تلاشهای صنفی برای حذف این بند در الحاقیه بودجه ۱۴۰۵ خبر داد و وضعیت روزنامه خود را بحرانی توصیف کرد که به تعدیل ۳۰ نیرو و کاهش صفحات به نصف انجامیده است. روزنامههای دیگری هم مجبور به کاهش نیرو شدهاند و اگر دولت نتواند راهی برای حمایت از مطبوعات پیدا کند، تردید نیست که بجز روزنامههایی که به دولت یا برخی ارگانهای ثروتمند متصل هستند، خبری از روزنامههای مستقل نخواهد بود.
انتظار از وزارت ارشاد
وضعیت دشوار فعلی گام بهگام شکل گرفته و حالا به نهایت خود رسیده است. جنگ اخیر به شکل طبیعی موجب هدایت سرمایههای کشور به سوی معینی میشود که در دوران جنگ قابل توجیه است. در عین حالی که مطبوعات زیر بمباران هم دست از کار نکشیده و سعی کردند خلأ ناشی از شرایط خاص اینترنت را پر کنند. با همه اینها ظاهرا روزنه امیدی باز شده و احتمال کاهش تنش و رسیدن به تفاهم اولیه به ایران و آمریکا بیشتر شده است. انتظار میرود که اگر تنشهای منطقهای کاهش یابد، وزارت ارشاد جلو از دست رفتن روزنامههای مستقل را بگیرد.
