توافق ایران و عربستان و آینده منطقه
سرانجام پس از 7 سال تنش بین ایران و عربستان که فضای سیاسی منطقه را تحت الشعاع قرار داده بود در میان شگفتی ناظران سیاسی جهان ،دو کشور یک توافقنامه همکاری سیاسی وامنیتی در شهر پکن -پایتخت چین- امضا کردند. انتظار میرفت که این توافقنامه در بغداد -پایتخت عراق- به امضا برسد اما در نهایت چین برنده این مارتن نفسگیر شد و توانست دو هیات ایرانی و سعودی را دور یک میز مذاکره جمع کند. توافقنامه را از سوی ایران علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی و از سوی عربستان مساعد بن محمد العیبان، مشاور امنیت ملی عربستان با حضور مقامات چینی امضا کردند. این توافقنامه به نوعی نقشه راه همکاریهای آینده ایران وعربستان در حوزههای سیاسی، تجاری، اجتماعی، امنیتی و بینالمللی تلقی میشود وبه یک تنش نفسگیر 7 ساله بین ریاض و تهران پایان خواهد داد. ابعاد اختلافات بین ایران وعربستان ریشهای است اما از آنجایی که عربستان و شخص محمدبنسلمان، ولیعهد این کشور پس از سالها رفتارهای تهاجمی به این نتیجه رسید که پیروی از سیاستهای آمریکا و ادامه نقش تخریبی در منطقه دستاوردی برای ریاض به همراه نخواهد داشت. نگاه زاویهدار دموکراتهای آمریکا بهویژه تیم جو بایدن، رئیس جمهوری دموکرات آمریکا، هزینه 350 میلیارد دلاری جنگ عربستان علیه مردم یمن، انزوای ولیعهد عربستان پس از قتل جمال خاشقجی، روزنامهنگار برجسته سعودی در سال 2018 میلادی واختلافات عربستان با امارات به تغییر نگاه عربستان نسبت به منطقه و ایران کمک کرد. از اوایل سال 1400 عربستان از کانال دولت مصطفی الکاظمی، نخستوزیر سابق عراق و همچنین وزیر خارجه پادشاهی عمان سیگنالهایی برای ایران در زمینه برقراری رابطه مجدد با تهران ارسال کرد. مذاکرات بین دو هیات ایران و سعودی از اوایل سال گذشته آغاز شد و5 دور مذاکره چالشی و نفسگیر در بغداد انجام شد که حاصل آن برقراری آتشبس بین عربستان و یمن بود. قرار بود مذاکرات از فاز امنیتی وارد فاز سیاسی شود و در نهایت وزیران خارجه عربستان و ایران بیانیه مشترکی در بغداد برای از سرگیری مناسبات منتشر کنند. اما سفر اخیر شی جین پینگ، رئیس جمهوری چین به ریاض و موضعگیری غیردوستانه وی نسبت به حاکمیت ایران بر جزایر 3 گانه خلیج فارس دلگیری مقامات و مردم ایران را در پی داشت. اما این سفر نیز یک دستاورد بسیار مهمی به همراه داشت و آن اعلام آمادگی چین برای میانجیگری بین تهران و ریاض بود که پیروزی بزرگی برای دولت چین در حوزه سیاسی و روابط منطقهای و بینالمللی تلقی میشود. چین هم به ایران وهم به عربستان به دلیل اینکه این دو کشور مهم دارای منابع انرژی فسیلی گسترده و از جایگاه بالایی در جهان اسلام برخوردار هستند، نگاهی کاملا راهبردی و مبتنی بر منافع فراملی دارد. لذا منافع چین اقتضا میکند که عربستان وارد محور «چار» یعنی چین، ایران و روسیه شود تا هم یک جبهه قدرتمندی ایجاد کند و هم از نفوذ آمریکا در منطقه بکاهد و این از دوراندیشی و هوشمندی بالای رهبران چین حکایت دارد. از مدتی پیش هیات سیاسی و امنیتی ایران به ریاست دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران بهصورت چراغ خاموش مذاکراتی با مقامات سعودی آغاز شد که پس از 7 روز این مذاکرات به نتیجه رسید. انتخاب پکن برای مذاکره بین دو هیات ایرانی و سعودی هم شاید به این دلیل بوده که شرایط مانور رسانههای داخلی و خارجی به خاطر فضای نه چندان باز سیاسی در چین بسیار محدود است و اخبار به سادگی به بیرون نشت نمیکند. توافقنامه اخیر پکن قطعا بر فضای مناسبات دوجانبه وچند جانبه تاثیر مثبتی خواهد داشت و بسیاری از تنشهای منطقه بویژه در عراق، سوریه، یمن، لبنان و حوزه خلیج فارس را کاهش خواهد داد. پیشبینی میشود که در اردیبهشت ماه سال 1402 سفارتخانههای عربستان و جمهوری اسلامی در پایتختهای دو کشور بازگشایی شود و مناسبات دو کشور وارد فاز رسمی شود. با توجه به اینکه در طول 3 دهه گذشته چندین توافقنامه سیاسی، امنیتی و تجاری بین ایران وعربستان امضا شده اما این توافقنامهها پس از مدتی تاثیر عملی خود را از دست داده و این نشان میدهد که عوامل خارجی در ایجاد تنش بین دو کشور نقش دارند. یک گمانهزنی بدبینانه نیز وجود دارد و آن اینکه ، توافقنامه ایران و عربستان در پکن مقدمهای برای پیوستن ریاض به توافقنامه صلح اعراب و اسرائیل موسوم به صلح ابراهیم است زیرا عربستان با نزدیک شدن به ایران قصد دارد یک مشروعیت سیاسی برای خود کسب کند. یکی از خطراتی که وجود دارد این است که عربستان برای برقراری رابطه با رژیم صهیونیستی بهشدت از سوی آمریکا تحت فشار است و لذا ممکن است توافقنامه پکن محملی برای پیوستن عربستان به طرح صلح ابراهیم باشد. موضوع دیگر وجود یک شبکه رسانهای تروریستی تحت عنوان مصادرهای «ایران اینترنشنال» است که هزینه مالی این شبکه را سعودیها تامین میکنند. لذا عربستان برای ابراز حسن نیت خود نسبت به ایران باید کمک مالی خود را به این شبکه منفور قطع کند تا توافقنامه پکن راه را برای برقراری رابطه پایدار بین دو کشور هموار سازد. از این رو توافقنامه ایران و عربستان یک رویداد استراتژیک در جهان تلقی میشود و میتواند به گسترش صلح وثبات وتوسعه پایدار منطقهای و اسلامی کمک کند مشروط بر اینکه عربستان گام عملی در این خصوص بردارد.
