مباني و نظريه‌پردازي‌ داده‌بنياد و شرح مباني فلسفي

در معرفي ناشر از کتاب «نظريه‌پردازي‌ داده‌بنياد» عنوان شده است: هدف اين نوشتار بررسي و نقد ساختاري و محتوايي کتاب نظريه‌پردازي‌داده‌بنياد است. کتاب، ترجمه اثري با عنوان doing grounded theory است که به قلم اووه فليک، استاد دپارتمان پژوهش‌هاي کيفي دانشگاه فرايِ برلين نوشته شده و ترجمه آن با عنوان «نظريه‌پردازي داده‌بنياد» به‌تازگي توسط نشر جهاد دانشگاهي به بازار عرضه شده است. از اين نويسنده آثار متعددي در زمينه روش ‌پژوهش منتشر شده که بسياري از آن‌ها طي کمتر از 10 سال اخير نوشته يا بارها تجديد چاپ شده‌اند. اين پژوهشگر و نويسنده، در کتاب «نظريه‌پردازي‌ داده‌بنياد»، شرح مباني فلسفي و روش‌شناسي در کنار توضيح روش را پيگيري کرده است. در واقع پرداختن به اين دو فقره به صورت توأمان، نقطه قوت اصلي کتاب است؛ زيرا اين دو مبحث که غالبا جداي از يکديگر مورد توجه پژوهشگران قرار مي‌گيرند، در بسياري از فصول اين کتاب درهم آميخته ‌شده‌اند. فصل نخست کتاب، متمرکز بر مباني نظري و فلسفه پژوهش‌هاي نظريه‌پردازي داده‌بنياد است. فليک در اين فصل به تفصيل، فلسفه پژوهش‌هاي نظريه‌پردازي را در سنت‌هاي فکري مختلف بازگو کرده است. او در سنت گليزري، معرفت‌شناسي نظريه‌پردازي داده‌بنياد را تجربه- محور مي‌داند؛ آنچه تحت عنوان رويکرد استقراييِ صِرف، مطرح مي‌شود. در نقطه مقابل، سنت اشتراوس را مبتني بر قياس و رويکردي قاعده‌مند مي‌داند. او در ميانه اين دو سنت، ايده‌ ابداکسيون را به مثابه قاعده اصلي استدلال، ترکيبي از قياس و استقرا، و سنت نظريه‌پردازان سازاگرا و کارکردگرا مانند چارمز مي‌داند. تحليل موقعيتي کلارک را نيز چرخشي معرفت‌شناختي به مکتب پسامدرن، اما نزديک‌تر به ابداکسيون معرفي مي‌کند. نکته قابل تأمل آن است که نويسنده، بدون سوگيري و جانبداري، ديدگاه‌هاي مختلف معرفت‌شناسانه در رابطه با نظريه‌پردازي داده‌بنياد را مطرح کرده و مزايا و معايب هر يک را برمي‌شمرد. فليک، ايده «توسعه نظريه بين اکتشاف و تبيين» را به عنوان راه‌حل واسطي مي‌داندکه مي‌تواند مناقشه و دعوي ميان نظريه‌پردازان اين حوزه را تا حدودي مرتفع کند. نويسنده پس از پرداختن به رويکردها، فلسفه‌ها و معرفت‌شناسي‌هاي موجود، متوقف نشده و در فصل‌هاي دوم تا هفتم کتاب، پژوهشگران را در زمينه به‌کارگيري روش مناسب هدايت کرده است. او چهار نسخه پرکاربرد نظريه‌پردازي داده‌بنياد، يعني نسخه‌هاي نظام‌مند، کلاسيک، سازاگرا و تحليل موقعيت را به صورت کامل مطرح و مقايسه مي‌کند؛ به‌گونه‌اي که خواننده را قادر مي‌سازد روش پژوهش مناسب خود را انتخاب کرده و به کار گيرد. در اين فصول، فرايند، مؤلفه‌هاي کليدي و عناصر نظريه‌پردازي داده‌بنياد در هر چهار نسخه به تفصيل شرح داده‌ شده‌اند. روش‌هاي مختلف کدگذاري مانند کدگذاري ذاتي در برابر کدگذاري نظري، کدهاي زنده در مقابل کدهاي تحليلي، خانواده‌هاي کدگذاري و کدگذاري باز، محوري و انتخابي از جمله مباحث طرح شده در اين فصول هستند. فليک از مفاهيم نوآورانه‌اي مانند مصاحبه‌هاي روايتي و داستان‌پار، مفاهيم حس‌برانگيز و پرسش‌هاي مولّد روايت براي توضيح مراحل مختلف پيشرفت فرآيند نظريه‌پردازي داده‌بنياد بهره مي‌گيرد و براي هريک مثال‌هايي جهت تقريب به ذهن مطرح مي‌کند. او از استعاره «سه‌گانه دردسرساز» هود، براي شرح و بسط پيچيدگي‌هاي نمونه‌گيري نظري، مقايسه مستمر داده‌ها با مقوله‌هاي نظري و توسعه نظريه از طريق اشباع نظري مقوله‌ها استفاده مي‌کند. به اين ترتيب از ديدگاه فليک، آنچه ممکن است در ذهن بسياري از پژوهشگران ساده بنمايد، پيچيدگي‌ها و ظرافت‌هايي دارد که لازم است در مورد آنها بيش از پيش تأمل شود. دست آخر نويسنده در فصول پاياني کتاب، طرحي نو در انداخته و از عبارات «طرح پژوهش» و «منظرگرايي در نظريه‌پردازي داده‌بنياد» رونمايي مي‌کند. البته اين اقدامي است که به نظر مي‌رسد بايد پيش‌تر و در فصول ابتدايي کتاب مطرح مي‌شد. فليک براي اين ترديد در مبنا قرار دادن طرح پژوهش در نظريه‌پردازي داده‌بنياد دلايلي مي‌آورد. ازجمله اين‌که به عقيده او ظاهرا در پژوهش‌هاي کيفي و نظريه‌پردازي داده‌بنياد، مفهوم نامتعيني از طرح پژوهش وجود دارد که شايد آن را با رويکرد قاعده‌مند همتراز کند اما پس از آن به درستي، از لزوم فهم انعطاف‌پذير در مورد طرح پژوهش»، دست‌کم در نظريه‌پردازي داده‌بنياد سخن مي‌گويد. در عين حال، ايده اتخاذ شيوه تک‌منظري يا چندمنظري در طرح پژوهش نيز يکي از نوآوري‌هاي فليک در فصل پاياني کتاب است. هرچند، توضيح و تفصيل بيشتر اين ايده مي‌توانست خواننده را دقيق‌تر با نحوه کاربرد آن در عمل آشنا کند. فليک در فصل پاياني و به‌رغم تمام توضيحاتي که پيش‌تر در قالب روش ارائه کرده، يک نظريه داده‌بنياد خوب را حاصل امتزاج هنر و روش‌ مناسب مي‌داند. در عين حال به نظر مي‌رسد منظور او از هنر، استعداد ذاتي نيست؛ بلکه تمرين و استمرار است. براي مثال، او يادنوشت‌نگاري را يک هنر تمريني مي‌داند و کار کردن با پژوهشگران مجرب و خبره و نيز استفاده از طرح پژوهش در نظريه‌پردازي داده‌بنياد را به پژوهشگران تازه‌کار پيشنهاد مي‌کند. «نظريه‌پردازي‌داده‌بنياد» نوشته اووه فليک با ترجمه الهام ابراهيمي در 302 صفحه با شمارگان 100 نسخه و با قيمت 105 هزار تومان در سازمان انتشارات جهاد دانشگاهي عرضه شده است.