سهم 5 درصدی نشر دیجیتال از بازار کتاب کشور
بهعنوان سوال اول؛ لطفا کمی درباره پیشینه شکلگیری، اهمیت و انواع نشر دیجیتال توضیح دهید.
کتاب به عنوان اثری که توسط مولف یا مولفان خلق شده، در اشکال مختلفی قابلیت انتشار داشته و دارد؛ کمااینکه پیش از اختراع دستگاه چاپ، این اتفاق از طریق نسخههای دستنویس رخ میداد. با آمدن دستگاههای چاپ، سرعت انتشار آثار افزایش چشمگیری داشت و محتوای متنی از طریق چاپ روی کاغذ، به بهترین شکل ممکن به مخاطبان انتقال داده شد. طبیعتا در ادامه این مسیر و با ارتقای تکنولوژی و ماشینهای چاپ، سرعت انتشار بالاتر رفت و نشر در تمام جهان به عنوان یک صنعت مهم شناخته شد؛ مضاف بر اینکه صنعتی پایه محسوب میشود که به توسعه و گسترش سایر صنایع کمک میکند؛ زیرا صنایع مختلف، مبتنی بر دانشی هستند که از طریق نشر کتاب، امکان توسعه پیدا میکند. در ادامه این فرآیند، یکی از قالبهایی که همگام با شکلگیری و توسعه شبکههای اینترنتی در جهان مورد توجه قرار گرفت، نشر الکترونیک بود. نسخههای الکترونیک درواقع شکل دیجیتال همان نسخههای مکتوب هستند که به ابزارهای دیجیتال مجهز شدند. گونه دیگر، نشر صوتی بود که چنانچه از اسم آن پیداست، نسخههای شنیداری کتابها را شامل میشوند که امروزه بهعنوان یکی دیگر از انواع نشر دیجیتال به شمار میآید و در
حال حاضر نظر طیف عظیمی از مخاطبان کتاب در سراسر جهان را به خود معطوف کرده است. دلایل گرایش به کتابهای صوتی، متفاوت است؛ برخی به دلیل اینکه امکان یا فرصت کتاب خواندن را ندارند و برخی مدل یادگیریشان شنیداری است و بیشتر به شنیدن عادت دارند تا دیدن متن و خواندن آن. این قالبهای جدید باعث شد بخشی از افراد که شاید پیشتر کتاب چندانی نمیخواندند، به طیف مخاطبان کتاب جذب و اضافه شوند.
توسعه و رشد نشر دیجیتال در ایران با چه الگویی پیش میرود و در حال حاضر به چه جایگاهی در بازار نشر کتاب رسیده است؟
از حدود 10 سال پیش، پلتفرمهای کتاب دیجیتال در ایران متولد شدند و از حدود 5 سال پیش شاهد شکلگیری جدی بازار کتاب دیجیتال در کشور بودیم. این بازار در دوران شیوع بیماری کرونا، رونق قابل توجهی پیدا کرد و در حال حاضر میتوان گفت نشر دیجیتال توانسته است در کنار نشر کتاب کاغذ، به شکل رسمی نمود و بروز داشته باشد. قوانین مربوط به این حوزه از نشر نیز در حال تدوین هستند و سند توسعه کتاب دیجیتال هم به زودی تصویب میشود. این سند کمک میکند که کتاب دیجیتال بتواند در دل صنعت نشر به رسمیت شناخته شود و مسیر رشد خود را به شکل جدیتر و سریعتری ادامه بدهد.
آیا آماری از سهم نشر دیجیتال از بازار کلی نشر کتاب در کشور وجود دارد؟
بله. میتوانیم بگویم کتاب دیجیتال در حال حاضر، وزن قابل توجهی را در حوزه نشر پیدا کرده؛ بهطوری که انتشار حدود 110 هزار عنوان کتاب به شکل الکترونیک و بالغ بر 9 هزار کتاب صوتی تاکنون، موید همین مساله است. البته همچنان بازار کتاب دیجیتال از بازار کتابهای چاپی فاصله زیادی دارد اما باید درنظر داشت که سرعت رشد نشر دیجیتال در حال افزایش است. طبق قیمت پشت جلد کتابها، ارزش مالی کتابهایی که در یک سال چاپ میشوند به 6500 میلیارد تومان میرسد؛ در حالی که ارزش بازار سالانه نشر دیجیتال چیزی حدود 250 میلیارد تومان است و این یعنی تنها 5 درصد از حجم بازار کتاب، به نشر دیجیتال اختصاص دارد. البته از آنجا که قیمت کتابهای دیجیتال معمولا یک سوم قیمت کتابهای چاپی است، میتوان گفت حدودا 15 درصد از مصرف کتابی مردم از طریق کتابهای الکترونیک تامین میشود. همچنین طبق آمارهای موجود (از جمله آمارهای سایت استاتیستا) در ایران حدود 12 میلیون نفر مصرفکننده کتابهای دیجیتال هستند و از آنجا که در پلتفرمهای موجود، بالغ بر 2 میلیون و 500 هزار نفر عضویت دارند، میتوان گفت مصرف حدود 10 میلیون ایرانی به شکل غیرقانونی انجام میشود؛
یعنی از نسخههای کپیبرداری شده که در سایتها و کانالهای غیررسمی که خارج از چرخه رسمی نشر دیجیتال عرضه میشوند، استفاده میکنند.
عمدهترین چالشها در نشر دیجیتال کداماند و به نظر شما توسعه این بخش از نشر، نیازمند چه مواردی است؟
چالشهای متعددی وجود دارد که از جمله آنها میتوان به نبود قوانین و ضوابط مرتبط با حوزه نشر دیجیتال اشاره کرد. همچنین خلأ کپیرایت هم چالش بزرگی است که امکان بازنشر قانونی نسخههای دیجیتالی را در فضای مجازی راحت کرده؛ خصوصا در حوزه کتابهای صوتی که به کررات شاهد کپیبرداریهایی در آن هستیم. از طرف دیگر حمایتهای دولتی همچنان معطوف به نشر سنتی است و ناشران و پلتفرمهای نشر دیجیتال از آن بیبهرهاند. بهعنوان مثال در سال گذشته به میزان هزار میلیارد تومان در قالب یارانه از چرخه نشر حمایت شده که یک ریال از این مبلغ هم به عرصه نشر دیجیتال وارد نشده است. این در حالی است که نشر دیجیتال برای رشد و توسعه سهم خود از بازار، به حمایتهای حاکمیتی؛ چه در قالب حمایتهای قانونی و چه در قالب حمایتهای مالی نیاز دارد تا فعالان این حوزه بتوانند فرهنگ مصرف کتاب دیجتیال و سرانه مطالعه را ارتقا دهند. به هرحال امیدواریم که با توجه به این موارد، زمینه رشد هرچه بیشتر نشر دیجیتال در جامعه باشیم.
مجمع فعالان دیجیتال کودک و نوجوان و سایر تشکلهای مرتبط، چقدر میتوانند در رفع این موانع و سیاستگذاریهای اختصاصی در این زمینه، نقش داشته باشند؟ آیا زیرساختهای لازم در زمینه ضوابط و قوانین موجود برای نشر دیجیتال را مساعد میبینید؟
پیش از این تجربه شکلگیری دو انجمن تخصصی نشر دیجیتال (یکی انجمن ناشران دیجیتال اسلامی و دیگری ناشران دیجیتال کودکان) را داشتهایم که هنوز در آغاز راه هستند و امیدواریم بتوانند با همافزایی و همکاری فعالان این حوزه، به توسعه بازار کمک کنند. یعنی بتوانند پل ارتباط بین بخش خصوصی و نهادهای دولتی باشند و زمینه ایجاد ظرفیتهای جدید در این بازار را فراهم آورند. انجمن ناشران کتاب دیجتال نیز به زودی شکل خواهد گرفت که میتواند در توسعه بازار سهم داشته باشد.
در نمایشگاه فناوریهای محتوای فضای مجاز CTEX که اخیرا برگزار شد، به عنوان دبیر اجرایی بخش کتاب دیجیتال فعالیت داشتید. درباره این نمایشگاه و ظرفیتهای توضیح دهید.
این نمایشگاه از سوی وزارت ارشاد برگزار شد که حدود 250 شرکت در آن حضور داشتند تا دستاوردهای خود در زمینه تولید، عرضه و بخشهای مختلف زنجیره انتشار محتوای دیجیتال را به نمایش بگذارند. این رویداد فرصت خوبی برای آنها بود تا هم با مخاطبان خود و هم با یکدیگری، ارتباطهای موثری برقرار کنند که به تشکیل شبکهای از فعالان انجامید که این دستاورد بعد از رکود چندساله ایجاد شده به دلیل شیوع کرونا، دستاورد بسیار مهمی بهشمار میآید که نتایج آن را در آینده خواهیم دید. در بخش کتاب دیجیتال این نمایشگاه نیز نشستهای تخصصی زیادی با حضور مدیران پلتفرمها برگزار کردیم؛ از جمله نشست تخصصی با همکاری دانشگاه شریف در حوزه دیجیتالی شدن صنعت نشر و چالشهای آن و همچنین دورهمی ناشران دیجیتال که همه اینها کمک میکند بازیگران این حوزه، بیشتر با یکدیگر تعامل و همافزایی داشته باشند و برای توسعه بازار به استراتژیهای مشترکی با یکدیگر دست یابند.
