معماي سبد و تخممرغها
عرصه سياست خارجي يکي از مهمترين حوزههاي حکمراني در هر کشوري است؛ حوزهاي که در قالب آن روابط يک کشور با جهان بيروني تنظيم ميشود و پيامها و سياستهاي کلان يک کشور در قالب رويهها و رفتارهايي خاص نمود عيني پيدا ميکند. البته که سياست خارجي صرفا در حوزه سياسي محدود نميماند و نقشي قابل توجه در تسهيل روند رشد و توسعه اقتصادي، فناورانه، فرهنگي، علمي و حتي نظامي کشورها نيز بازي ميکند. از اين رو، سيستم حکمروايي در هر کشور بايد به حوزه سياست خارجي به مثابه عرصهاي بنگرد که کاملا پيچيده است و مديريت درست آن ميتواند سيل قابل توجهي از فرصتها را براي کشورها خلق و طبيعتا مديريت غلط آن، فرصتسوزيهاي زيادي را براي کشورها به ارمغان ميآورد. از اين رو، رصد و تحليل تحولات چند ماه اخير سياست خارجي ايران و رفتارها در اين حوزه، تا حد زيادي برخي ضعفها و چالشهايي که دستگاه ديپلماسي با آنها روبهرو است را آشکار ساخته. در اين رابطه بهطور خاص ميتوان به سه مشکل اشاره کرد. يکي از مشکلاتي که دستگاه سياست خارجي کشور از ديرباز با آن دست به گريبان بوده، پيچيده بودن ساختارهاي بوروکراتيک دستگاه ديپلماسي و متعاقبا تصميمگيريها و تحرکات دير در قالب آن است. به عنوان مثال، اخيرا«شي جين پينگ» رئيسجمهور چين به کشور عربستان سعودي سفر کرد و در عين حال در جريان نشست مشترک با کشورهاي عضو شوراي همکاريهاي خليجفارس نيز حضور يافت و مواضعي را به نمايندگي از کشورش اتخاذ کرد که در نقطه مقابل منافع ملي کشورمان قرار داشتند. همراهي پکن با ادعاهاي اعراب حاشيه خليج فارس در مورد مساله جزاير سهگانه تنببزرگ، تنبکوچک و ابوموسي، صداي بسياري از ناظران و تحليلگران و حتي مقامهاي سياسي در کشورمان را نيز درآورد و منجر به طرح انتقادات مختلف از طرف تهران در رابطه با مواضع چين شد. البته که در محکوم کردن مواضع شي جين پينگ ترديدي نيست با اين حال بايد توجه داشت که رئيسجمهوري چين در سال 2016 در جريان سفري به تهران، توافقات و قراردادهاي زيادي را نيز با طرف ايراني به امضا رساند با اين حال از آن زمان تا به امروز، سرعت پيشرفت در روابط دو طرف جهت اجرايي کردن توافقاتشان بهشدت پايين بوده است و حتي ديگر کمتر خبري از توافق مشارکت راهبردي 25 ساله ايران و چين نيز ميشنويم. در اين چارچوب، چينيها با مشاهده کُندي عملکرد ايران، عملا گرايش خود را معطوف به بازيگراني در منطقه خاروميانه کردهاند که عملگرايانهتر و فرصتطلبانهتر به عرصه سياست خارجي مينگرند و درست به همين دليل است که شاهد توسعه روابط چين با عربستان سعودي هستيم. در نمونهاي ديگر در مذاکرات اتمي وين با محوريت احياي برجام نيز شاهد بودهايم که تعللها جهت دستيابي به توافق با غرب، موجب شده فرصتها از دست ايران خارج شوند و شرايط براي دستيابي به يک توافق از بين برود. در اين راستا، مدام ديپلماتها و افراد نزديک به تيم هستهاي کشورمان از تلاش جهت دستيابي به توافقي بهتر با غرب سخن گفتهاند اين در حالي است که تعللها در اين رابطه موجب شد تا ابتدا جنگ اوکراين اتفاق بيفتد، سپس گزاره همکاري ايران با روسيه در قالب جنگ اوکراين و مواضع منفي طرفهاي غربي عليه ايران مطرح شود، در ادامه شاهد برگزاري انتخابات مياندورهاي کنگره و تضعيف تيم بايدن و حزب دموکرات در ساختارهاي سياسي آمريکا بوديم و در نهايت نيز پديده اعتراضات در ايران اتفاق افتاد که گزاره مذاکره با ايران را به حاشيه برود. در اين معادله نيز بار ديگر سياست خارجي ايران فرصتطلبانه و به موقع عمل نکرد و درگير رويههاي بوروکراتيک و تحليلهايي نظير وقوع «زمستانِ سخت» براي اروپا شد.
چالش تأخر
يکي از ويژگيهاي مهم و محوري عرصه سياست خارجي، سيال بودنِ اين حوزه و وقوع تغييرات مکرر و فراوان در قالب آن است. اين گزاره بهطور خاص پس از وقوع پاندمي کرونا و ايجاد واقعيتهاي جديد در عرصه مسائل بينالمللي، ماهيت جديتر و سريعتري را نيز به خود گرفته است. رويههاي ميداني بسياري از کشورها در حوزه سياست خارجي نشان ميدهد که کنشگران مختلف در عرصه بينالمللي سعي داشتهاند تا خود را با وقوع تغييرات سريع در عرصه معادلات بينالمللي، همسو و سازگار کنند و مواضعي را اتخاذ کنند .
معماي سبد و تخممرغها
در نهايت بايد گفت يکي ديگر از مشکلات دستگاه سياست خارجي کشور که در سالهاي اخير نمودهاي عينيتري را از خود به نمايش گذاشته اين است که ايران در مواجهه با تشديد رقابتها و دشمنيهاي غرب عليه خود، بيش از پيش به بلوک شرق و توسعه روابط با آن اميد بسته و به بيان ديگر، اينطور به نظر ميرسد که تمامي تخممرغهاي خود را در سبد شرق گذاشته است. اين مساله يک پيامد منفي دارد و آن برهم خوردن فضاي موازنه سياست خارجي است. مسالهاي که فضاي سوءاستفاده را براي برخي کنشگراني که با کشورمان در عرصه بينالمللي ارتباط دارند فراهم ميکند. اکنون ايران تا حد زيادي روي مراودات سياسي و اقتصادي خود با روسيه و چين در عرصه بينالمللي حساب کرده و به صورت خاص خواهان حمايتهاي اين دو کشور در شوراي امنيت از خود است.
