آثار ادبی پیش از جهانی شدن باید ملی شوند
در ابتدا کمي درباره پيشينه فعاليت آژانس ادبي پل، سوابق و دامنه تعاملات آن در زمينه ترجمه و واسپاري دوسويه حق کپيرايت آثار به ناشران داخلي و خارجي توضيح دهيد.
آژانس ادبي و ترجمه پل ابتدا با عنوان آژانس ادبي ميرزا در سال 1379 فعاليتش را شروع کرد. بعد از چند سال با خانه ترجمه پل ادغام و از سال 1385 با عنوان جديد آژانس ادبي و ترجمه پل در ساختاري جديدي فعاليتش را ادامه داد. اين موسسه بعد از چند سال فعاليت براي تحکيم جايگاه حقوقي خود موفق به دريافت مجوز فعاليت از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي شد و متعاقبا بهصورت شرکت ثبت شد. هماکنون اين موسسه شامل پنج دپارتمان ترجمه، انتشارات، نشريات، تصويرگري و آژانس ادبي است. از سال 1398 آژانس پل براي توسعه بيشتر فعاليتهايش و همچنين تسهيل در برقراري ارتباط جهاني، شعبه دفتر استانبول را نيز افتتاح کرد. رسالت سازماني اين موسسه کمک به توسعه نشر ايران در جهان با استفاده از بسترها و فرصتهاي موجود از جمله شرکت و حضور در نمايشگاههاي کتاب و رويدادهاي ادبي و مرتبط با نشر در جهان است. در سابقه فعاليت بيش از دو دهه، آژانس ادبي توانسته است صدها کتاب ايراني را در بازارهاي نشر کشورهاي مختلف عرضه و معرفي کند و از طريق عقد قراردادهاي کپيرايت با ناشران خارجي موجبات ترجمه و نشر دهها کتاب ايراني در کشورهاي مختلف را فراهم آورد. از دستاوردهاي مهم فعاليتهاي آژانس ادبي پل، آشنا کردن بيش از هزار ناشر و آژانس ادبي در جهان با ظرفيتهاي نشر ايران و معطوف کردن توجه و علاقه آنها بيشتر براي همکاريهاي مشترک با عوامل نشر در ايران است.
فرآيند معرفي و عرضه يک کتاب در بازارهاي جهاني و واسپاري حق نشر آن به يک ناشر خارجي چه مراحلي را شامل ميشود؟
براي معرفي موثر و نتيجهمحور هر اثري در عرصه بينالملل نشر ابتدا با توجه به نيازسنجي و ذائقه مخاطبان کشور مقصد آثار قابل ارائه و معرفي شناسايي ميشوند. سپس کاتالوگهاي ويژهاي(رايتس گايد) با توجه به استانداردهاي موجود در نشر بينالملل براي معرفي آنها به زبان انگليسي تهيه و از طرق مختلف (ارسال با ايميل در طول سال- عرضه در نمايشگاهها و فلوشيپهاي بينالمللي مرتبط با نشر و کتاب- عرضه در سايتهاي معتبر مبادلات خريد و فروش کپي رايت- معرفي در مجلات تخصصي کتاب و...) در اختيار و اطلاع ناشران و آژانسهاي ادبي خارجي قرار ميگيرند. نهايتا قراردادهاي ترجمه و نشر آثاري که توانستهاند نظر ناشران خارجي را جلب کنند، منعقد ميشود.
جهاني شدن آثار ادبي، خصوصا آثار داستاني ايران، هميشه به عنوان يک دغدغه مطرح بوده است. به نظر شما تحقق اين آرزو، تا چه ميزان به مسائل زمينهاي و اجرايي و تا چه حد به مباحث ادبي؛ اعم از موضوع آثار و توانمندي نويسندگان ما بستگي دارد؟
آثار ادبي بعد از آثار در موضوع کودک و نوجوان، در اولويت دوم براي مبادلات کپيرايت قرار ميگيرند. ادبيات ما براي يافتن جايگاه خود در مبادلات رايت جهاني، ابتدا بايد ملي شود؛ بدين معني که آثار خلق شده، ريشه در فرهنگ و باورهاي مردم ايران داشته باشد. از اين طريق رمان نويسهاي ما هويت و اقبال ملي پيدا ميکنند. آنگاه آثارشان قابل ارائه در عرصههاي جهاني نشر ميشود. چهرههاي ادبي و بينالمللي در کشورهاي همسايه ابتدا ملي شدند و آنگاه در عرصههاي بينالمللي ورود پيدا کردند. وقتي وارد عرصههاي بينالمللي شدند، قواعد بازي در اين عرصه را ياد گرفتند و به چهرههاي ادبي جهان تبديل شدند؛ همچون اورهان پاموک از ترکيه، نجيب محفوظ از مصر، خالد حسيني از افغانستان و... البته مولفههاي ديگر اجتماعي و سياسي و فرهنگي هم هر کدام نقش خود را داشتهاند.
به نظر شما آثار نويسندگان ايراني چقدر مستعد جهاني شدن هستند؟
جهاني شدن هر اثر ادبي متضمن برخورداري از شاخصههايي است از جمله: توليد ايده و انديشهاي خاص، عدم الگوبرداري از آثار جهانيشده، دارا بودن نظرگاه فلسفي و تفکر ادبي و اجتماعي. ادبيات داستاني ما در دهههاي اخير بيشتر الگوبردار بوده است تا توليدکننده و از اين جهت بيشتر اهميت محلي دارد تا جهاني. متأسفانه غالب کارهاي منتشر شده طي دهههاي اخير بيشتر به الگوبرداريهاي ادبي شبيه بودهاند و نه آثاري که تغيير دهنده ايده خاص و يا توليدکننده انديشه خاص باشند. داستانهاي ما فرم را از اروپاييها گرفتهاند و حرف جديدي ندارند. با توجه به سير ادبيات داستاني در کشور، بايد گفت که تحولات داستاني در ايران از زمان مشروطه با نويسندگاني مانند دهخدا شروع شد و سپس اين روند با نويسندگاني چون جمالزاده، محمد حجازي، هدايت، بزرگعلوي و... ادامه يافت. در اين سالها حدود 500 يا 600 داستاننويس فعاليت کردهاند که عمده آنها اهميت محلي دارند؛ يعني آنها در اوضاع و احوال و تحولات اجتماعي ايران مؤثر بودند، نه جهان. نويسندگان ما تجربه زيادي در کار نويسندگي ندارند و خودشان را هم آماده کسب تجربه نميکنند؛ چراکه نويسندگي هنوز در ايران تبديل به حرفه نشده است.با اين همه، برخي آثار ادبي ما قابليت منطقهاي شدن دارند. به عبارت ديگر، برخي آثار مورد استقبال مخاطبان در برخي کشورها قرار ميگيرند؛ بنابراين براي ورود آثار ادبي ايران در بازارهاي نشر کشورهاي ديگر در قدم اول بايد با توجه به انجام مخاطبشناسي نويسندگان، آثار مشخصي را در بازارهاي کتاب خاصي مطرح کرد و با استمرار در اين امر با استفاده از فرصتهاي موجود در کشور يا کشورهاي مقصد، نسبت به شناساندن آثار و چهرههاي ادبي ايران اقدام کرد.
اين ايده هميشه مطرح بوده که جهاني شدن آثار، مستلزم جهاني نوشتن است؛ يعني نويسندگان با بهرهمندي از ظرفيتهاي بومي، به موضوعات و گفتمانهاي جهاني نيز توجه داشته باشند. چقدر با اين ايده موافقيد؟
هر نويسندهاي براي جهاني شدن همانند هر اثري براي جهاني شدن بايد واجد شرايط و شاخصههايي باشد. مثلا شاخصههايي که يک اثر ادبي را بيشتر در معرض توجه ناشران خارجي قرار ميدهد عبارتند از: 1- غني در محتوا و همسو بودن با جريانهاي غالب ادبي و فکري در جهان. 2- داشتن نسخه کامل انگليسي 3- کسب موفقيت و افتخارات در جوايز و رويدادهاي ادبي داخلي و خارجي 4- سابقه فروش رايت اثر در زبانهاي مختلف 5- بالا بودن نوبت چاپ اثر در داخل 6- عرضه و معرفي درست اثر در نمايشگاههاي بينالمللي کتاب، در سايتهاي معتبر مبادلات کپي رايت و معرفي در فلوشيپها 7- برخورداري از بستههاي حمايتي دولتي و غيردولتي( گرنت) براي ترجمه و نشر در کشورهاي مقصد. از آنجا که نويسندگان از رهگذر خلق آثار در داخل و خارج مرزها، مورد قضاوت و اقبال قرار ميگيرند، لذا براي مطرح شدن در عرصههاي بينالمللي ادبي نيز بايد خالق آثاري باشند که در بازارهاي بينالمللي نشر و همچنين در رويدادهاي ادبي داخلي و بهويژه بينالمللي مثل جوايز ادبي، مورد استقبال قرار گيرند. نويسندگان موفق در جهان اغلب آنهايي هستند که جهاني ميانديشند ولي بومي عمل ميکنند. براي رسيدن به تعيين شاخصههاي موثر در جهاني شدن آثار فارسي، بهتر است آن دسته از آثار ايراني، خواه کلاسيک و خواه معاصر که موفق شدهاند در جهان مورد استقبال قرار گيرند را مورد بررسي قرار داد: اينکه چرا کتابهايي مثل بوف کور و سوشون جهاني ميشوند؛ ولي کتاب جمالزاده و محمود دولتآبادي نه. متاسفانه ادبيات بعد از انقلاب به رغم توفيق در خلق آثار ادبي محلي، موفق نشده است چهره شاخصي را در عرصه بينالمللي معرفي کند و در اين نقصان، همه مقصرند؛ از نويسندگان گرفته تا متوليان فرهنگ و ادب در دولتها، ناشران و آژانسهاي ادبي.
مهمترين چالشهايي که در معرفي آثار، جلب نظر ناشران خارجي و واسپاري حق انتشارشان با آن مواجه هستيد، کدامند؟
مشکلات و موانع در عرضه و معرفي آثار ايراني در نمايشگاههاي بينالمللي کتاب و ديگر رويدادهاي مشابه در بخشهاي مختلف پروسه معرفي اتفاق ميافتد. به اختصار اشاره ميشود: مشکل دريافتن آثار ايراني مناسب ذائقه بازار نشر کشور مقصد، مشکل دريافتن آثاري که از شاخصههاي لازم براي طرح و معرفي در بازارهاي مقصد برخوردار باشند، هزينهبر بودن تهيه مواد و مطالب لازم براي معرفي اثر يا آثار به زبان انگليسي، هزينهبر بودن حضور و شرکت موثر در نمايشگاههاي کتاب، زمانبر بودن پروسه حصول به نتيجه مطلوب، سوءمديريت متوليان دولتي در بسترسازي و تسهيل حضور آثار و عوامل نشر ايراني در عرصههاي بينالمللي، عضو نبودن دولت ايران در معاهدات بينالمللي مبادلات کپيرايت، عدم اعتماد برخي طرفهاي خارجي براي همکاري با ناشران ايراني به جهت برخي بياخلاقيهاي حرفهاي که عده کمي از ناشران در تعامل با ناشران خارجي مرتکب ميشوند و همچنين عدم اطمينان از پيگيري حقوقي قراردادهاي کپيرايت به جهت عدم التزام ناشران ايراني به آنها، مشکلات در دريافتها و پرداخت ها به جهت مشکلات تحريم..
بخش قابل توجهي از فعاليتهاي آژانس پل، به حضور در بازارهاي جهاني و نمايشگاههاي بينالمللي وابسته است. در اين زمينه، نمايشگاه بينالمللي کتاب تهران را چطور ارزيابي ميکنيد؟
واقعيت اين است که بيشتر نمايشگاههاي کتاب که در کشورهاي مختلف برگزار ميشوند، با اينکه عنوان بينالمللي را يدک ميکشند بينالمللي نيستند و نمايشگاه کتاب تهران از جمله آنهاست. اين نمايشگاهها، فروشگاههاي بزرگ کتاب ايراني و خارجي هستند که به نوبه خود نقش مهمي در رونق اقتصاد نشر در داخل دارند. فروش کتاب خارجي و حضور نمايندگان فروش برخي ناشران خارجي، بهويژه عربي، دليلي براي بينالمللي بودن نمايشگاه نيست. اختصاص سالني براي ارائه گزارش فعاليتهاي بينالمللي برخي موسسات داخلي و خارجي فرهنگي و دادن غرفههاي مجاني به بخش فرهنگي سفارتخانههاي خارجي در ايران و انجمنهاي دوستي شاخصهاي براي بينالمللي بودن نمايشگاه کتاب تهران نيست. هر نمايشگاه بينالمللي کتاب بايد بستري فراهم آورد براي عرضه و معرفي داشتههاي نشر داخلي، بهويژه تازههاي نشر، در سال گذشته و سال جاري تا عوامل نشر از سراسر جهان براي کشف تازههاي نشر و خريد رايت آنها براي زبانهاي مختلف و همچنين ديدار و مذاکره با عوامل نشر کشور جهت مبادلات رايت و ديگر همکاريهاي مشترک در آن حضور بههم رسانند. ما نميگوييم نمايشگاه کتاب تهران مثل نمايشگاه کتاب فرانکفورت و لندن و .... برگزار شود. بلکه معتقديم ميتواند قبل از نمايشگاه کتاب تهران در قالب برنامه فلوشيپ اين مهم را عملي کند، همانگونه که ترکيه، شارجه، ابوظبي، مصر، مکزيک،روسيه و... انجام ميدهند. ساز و کار انجام آن نيز وجود دارد و آژانس ادبي پل سالها پيش طرح آن را در قالب فلوشيپ ادبي تهران تسليم معاونت امور فرهنگي ارشاد کردهاند. ما ميگوييم دوستان متولي در ارشاد به جاي اينکه هزينههاي اختصاص يافته براي توسعه نشر کشور در بينالملل را در سفرهاي توريستي برخي مديران و ناشران دولتي و برخي ناشران و آژانسهاي ادبي همسو به نمايشگاههاي بينالمللي هدر دهند و يا در اجرا يا کمک به اجراي برخي برنامههاي تکراري بدون نتيجه در نمايشگاه کتاب تهران هدر دهند با اخذ سياستي درست و نتيجهمحور از بخش خصوصي حمايت کنند تا اتفاقهاي خوبي در توسعه نشر کشور در جهان روي دهد.
جديدترين اخبار از فعاليتهاي آژانس کدامند؟ آيا در حال واگذاري اثر خاصي به ناشران خارجي هستيد؟
فعاليتهاي آژانس ادبي و ترجمه پل در محورهاي زير انجام ميگيرد: 1- معرفي آثار ايراني در بازارهاي بينالمللي نشر از طريق تهيه بروشورها و کاتالوگهاي ويژه معرفي آثار به زبان انگليسي: تاکنون موفق شدهايم بيش از هزار عنوان کتاب ايراني در موضوعات ادبيات کودک و نوجوان، ادبيات معاصر، ادبيات انقلاب اسلامي، دفاع مقدس، مقاومت، معارف اسلامي و علوم انساني را معرفي کنيم. 2-شرکت در نمايشگاههاي بينالمللي کتاب و ديگر رويدادهاي مشابه مثل فلوشيپ ها: بهطور ميانگين هر سال در حداقل 10 نمايشگاه بينالمللي شرکت ميکنيم. 3- عقد قراردادهاي واگذاري کپي رايت آثار ايراني و يا خريد کپي رايت زبان فارسي آثار خارجي بين ناشران ايراني و ناشران خارجي: در سال جاري بيش از 50 قرارداد کپي رايت منعقد شده است. 4-کمک به ترجمه و نشر آثار ايراني در کشورهاي خارجي به زبانهاي مختلف: در سال جاري بيش از 20 عنوان کتاب ايراني با پيگيريهاي آژانس ادبي پل در کشورهاي ترکيه، صربستان، آذربايجان، اوکراين، کرواسي، آلمان، گرجستان و مصر ترجمه و انتشار يافتهاند. 5- معرفي نزديک به 50 تصويرگر ايراني در دپارتمان تصويرگري آژانس در قالب کاتالوگ ويژه تصويرگري به جهان براي کمک به گرفتن سفارشهاي تصويرسازي براي متون خارجي. 6- ترجمه بيش از 50 کتاب از زبان فارسي به زبانهاي ديگر و بالعکس در سال جاري در دپارتمان ترجمه آژانس. 7- تهيه و انتشار 12 شماره مجله انگليسي زبان نشر در ايران و ارسال آن به بيش از 2000 ناشر و آژانس ادبي در جهان در دپارتمان نشريات آژانس. 8- انتشار 12 کتاب در سال جاري در بخش انتشارات آژانس(انتشارات آنا پل): هماکنون عقد قراردادهاي کپي رايت 14 کتاب ايراني به زبانهاي مختلف، ترجمه و انتشار 8 کتاب به زبان فارسي، ترجمه 3 کتاب ايراني به زبان انگليسي جهت عرضه در سايت آمازون براي فروش و تهيه و انتشار مجله شماره 13 نشر در ايران در دست انجام و اقدام است. همچنين شرکت در نمايشگاه کتاب استانبول، نمايشگاه کتاب قاهره و فلوشيپ استانبول تا پايان امسال از برنامههاي آتي آژانس است.
