يادگيري مادامالعمر
تحقق ماهيت «يادگيري مادامالعمر» براي هر انساني امري ضروري است. دستيابي به اين حق مستلزم آن است تا شهروندان که با توسعه مهار نشدني رسانههاي فراگير، «شهروندان جهاني» هستند، توانمنديهاي اساسي را براي استدلال و تفکر نقاد کسب کنند تا بر اساس آن به پيشرفت فزاينده دست يابند. اين شهروندان به دليل مسلح بودن به تفکر انتقادي، توانايي مواجهه با سيل اخبار و بمباران رسانهها و پروپاگاندا را دارند. يادگيري مادامالعمر تمام فعاليتهاي يادگيري در سرتاسر زندگي انسان را با هدف بهبود دانش، مهارتها و شايستگيها؛ در يک چشمانداز فردي، مدني، اجتماعي و شغلي در برميگيرد. پژوهشها نشان دادند که در اين ميان سواد اطلاعاتي، به عنوان مهارتي ابزاري براي ورود به ساير حوزههاي سواد و يادگيري، از اولويت بيشتري برخوردار است. برخي از باورها بر اين است که سواد دانشآموزان ايراني در دوران پس از کرونا با کاهش يا افت مواجه شده است. براي تبيين بهتر اين مسأله بايد قدري به عقب برگشت و وضعيت سواد و زبانآموزي را در دوران پيش از کرونا بررسي کرد. از آنجا که در دوران کنترل نسبي کرونا هنوز پژوهشهاي خاصي پيرامون ماهيت سواد دانشآموزان صورت نگرفته و بيشتر شاهد گمانهزنيها هستيم اما مستنداتي وجود دارد که ماهيت سواد دانشآموزان را در دوران پيش از کرونا بهطور دقيق آشکار ميکند. براي استناد به پژوهشها هم بايد به ارزشيابيهاي «برون سازماني» آموزش و پرورش و هم «درون سازماني» اشاره کرد. آزمونهاي بينالمللي متعددي از قبيل «پرلز»، «پيزا» و... با اهداف مختلف و براي دورههاي مختلف سني پيرامون ارزشيابي سواد برگزار ميگردد. از قريب دو دهه پيش ايران در آزمون بينالمللي پرلز براي ارزيابي عملکرد دانشآموزان پايه چهارم ايران در سواد خواندن، که هر پنج سال برگزار ميگردد شرکت کرده است. نتايج اين پژوهشها نشان دادند که ايران در سال 2001 از ميان 35 کشور شرکت کننده در رتبه 32، در سال 2006 از بين 45 کشور رتبهي 40، در سال 2011 از بين 48 کشور رتبهي 38 و در سال 2016 از بين 50 کشور رتبهي 45 را کسب کرده است. همچنين پژوهش پرلز 2016 نشان داد تنها پنج درصد از دانشآموزان ايراني به سطح ميانگين عملکرد کشور روسيه، که بالاترين سطح عملکرد پرلز از 2006 تا 2016 را داشت رسيدند. همسو با آزمونهاي پرلز، پژوهش سلسبيلي (1398) است که هدف آن تعيين ارزش «برنامه درسي قصد شده»، «اجرا شده» و «برنامه درسي کسب شده» در فارسي دوره اول ابتدايي بود که نشان داد دانشآموزان ايراني در مهارتهاي زباني و عليالخصوص خواندن، عملکرد ضعيفي در برنامه درسي کسب شده دارند. در اين ميان تلاشهايي همچون «طرح خوانا» براي ارتقاي مهارتهاي سواد دانشآموزان به اجرا درآمد که بهرغم نيات خير طراحان آن، فقدان يک سند مکتوب مدون براي معلمان، تعبيرهاي گوناگونان از درونمايه طرح توسط مدرسان و معلمان و کندي روند اجرا اثربخشي آن را با چالش جدي مواجه ساخته است. هرچند مبالغ هنگفتي که براي شرکت در آزمونهاي پرلز پرداخت شده است(بهطور مثال فقط هزينه شرکت در پرلز 2021 شامل 187500 دلار آمريکا به اضافه 187500 يورو؛ قريب ده ميليارد تومان بوده است) در قياس با قدر و منزلت دانشآموزان ايراني ناچيز است ولي بايد پذيرفت که صرفاً شرکت کردن و استفاده نکردن از نتايج اين آزمونها چيزي جز هدر رفت سرمايههاي ملي نيست. براي مصون ماندن برنامههاي اصلاحي آتي اين حوزه از تحولات سياسي، بايد با مشارکت همه عوامل صاحب صلاحيت منجمله شوراي عالي انقلاب فرهنگي، کميسيون آموزش مجلس، دانشگاهها و آموزش و پرورش، در نخستين گام «زير نظام زبانآموزي» در راستاي آنچه که در (صص 160، 161، 275، و بهطور خاص ص، 312) سند تحول بنيادين در قالب سياستگذاريها و خط مشيهاي بنيادين تربيت تدوين شده است، با توجه به نيازهاي بومي و استفاده از تجارب جهاني، انتظارات جامعه از «ماهيت عملياتي سواد» به صراحت تدوين گردد تا استراتژيهاي مناسب پيرامون خرده مهارتهاي آن در قالب اسنادي کاربردي براي معلمان مهيا شود. مضاف بر آن از ديگر ضروريات، طراحي آزمونهاي ملي منطبق با استانداردهاي جهاني هم در دوره دبستان و هم متوسطه بهطور دورهاي - مثلا سالانه- است که بهطور خودکار منجر به اصلاح تدريجي سيستم زبانآموزي خواهد شد. در اين ميان تربيت معلمان داراي قابليتهاي سوادآموزي و تدوين سازوکاري براي ارزشيابي دورهاي، به منظور اطمينان از دانش زمينهاي آنان در اين زمينه امري کاملاً ضروري است. از ديگر چالشهاي اساسي در اين حوزه قديمي بودن محتواي بسياري از دروس عليالخصوص دورهي دبستان است. جدا از بحث سواد آموزي، رويکرد يادگيري تلفيقي(blended learning) مدتهاست که نظامهاي آموزشي دنيا را دستخوش تغيير کرده است. در صورت تغيير مسير آموزش به سمت اين رويکرد و فراهمسازي زيرساختها، نه تنها در زبانآموزي بلکه در ساير حوزهها هم شاهد انقلابي در يادگيري و حرکتي فزاينده به سمت يادگيري مادامالعمر خواهيم بود.
