سال 99 ضعیفترین سال صادرات
فرحناز رافع، رئیس مرکز ملی فرش ایران در اسفند سال گذشته درباره میزان صادرات فرش دستباف گفته بود: «در ۱۰ ماهه ۱۳۹۹ یک میلیون و ۸۶۹ هزار و ۴۰۳ متر مربع فرش دستباف تولید شد که این رقم در سال ۱۳۹۸ یک میلیون و ۲۳۱ هزار و ۳۲۱ مترمربع بوده است. براساس بند (د) ماده ۴۶ قانون برنامه ششم توسعه، گامهای مثبتی در ایجاد خانههای فرش، ایجاد پایانههای صادراتی، هویتدار کردن محصولات تولیدی از طریق شناسنامهدار کردن فرش دستباف، توسعه بازار با کمک از صندوق توسعه صادرات، مبادرت به طرح موضوعات تحقیقاتی و پژوهشی در زمینه افزایش و توسعه صادرات فرش دستباف به کشورهای منتخب کرده است.» حامد چمنرخ، عضو هیاتمدیره اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف هم با اشاره به آمارهای منتشر شده از سوی گمرک ایران درباره صادرات فرش دستباف ایرانی اظهار کرده: «براساس آمار گمرک صادرات فرش دستباف کشور در 9 ماهه سال 99؛ 58 میلیون دلار بوده که با این وضعیت سال 99 ضعیفترین سال در صادرات فرش دستباف بوده است! سال 98 مجموع صادرات فرش دستباف 67 میلیون دلار بود.» او معتقد بود: «سرمایهگذاری در این صنعت غیرمتمرکز بوده و سرمایهگذار در صورت بروز
مشکل در تولید و صادرات بهراحتی میتواند از فضای تولید جدا شود! بزرگترین اشتباه دولت روحانی رفع تعهد ارزی در مورد فرش دستباف بود، در سالی که میتوانستیم صادرات 500 میلیون دلاری داشته باشیم صادرات 50 میلیون دلار شد. اگر مدیریت منطقی و تصمیمات مسئولان با مشورت بخش خصوصی انجام شود میتوان به آینده فرش دستباف امیدوار بود. اغلب مشکلات ما ناشی از مسائل و قوانین دست و پاگیر داخلی است!»
مشکل کجاست؟
عبداله بهرامی، مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای فرش دستباف ۲۱ فروردین ۱۴۰۰ با اشاره به مشکلات این حوزه گفته بود: «در طول سالهای گذشته سه عامل از مهمترین موانع تولید در هنر صنعت فرش دستباف بوده که آسیب جدی به تولیدکنندگان این بخش وارد کرده؛ اولین مشکل، مصوبه تعهد ارزی بانک مرکزی بوده که مشکلات بسیاری را برای تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف به وجود آورده، بیشتر صادرات فرش دستباف به شکل امانی صورت میگیرد به همین دلیل مهلت مقرر در مصوبه از باب بازگشت ارز، تولیدکنندگان و صادرکنندگان را دچار مشکل کرده است.» او اضافه کرد: «بخش اعظمی از تولیدکنندگان این صنعت جزو سه دهک پایین جامعه بوده و یارانه دولتی دریافت میکنند، اما اجرای قانون مالیات برارزش افزوده موجب تحمیل افزایش قیمت تمامشده به تولیدکنندگان و صادرکنندگان این صنعت شده و کاهش رقابتپذیری در بازارهای هدف جهانی میشود. عدم همکاری گمرک درباره صدور مجوز بازگشت فرشهایی که نیاز به مرمت دارند از دیگر مشکلات پیش روی تولیدکنندگان است.»
صادرات فرش دستباف در آستانه نابودی
با توجه به آمار منتشر شده مبنی بر کاهش چشمگیر سهم ایران از بازار جهانی صادرات فرش دستباف، اما مسئولان مرکز ملی فرش ایران از رشد ۱۶. ۴درصدی وزنی صادرات فرش دستباف در سال گذشته خبر دادند؛ علاوه بر تحریمها، شیوع کرونا نیز از دیگر عوامل کاهش صادرات فرش ایران به بازارهای جهانی بود و موجب شد تا میزان صادرات فرش دستباف ایران به سایر کشورها تقریبا به صفر برسد. درهمین حال، براساس آمارهای ارائه شده، در سال ۲۰۱۹ بیش از یک میلیارد دلار فرش دستباف در مبادلات جهانی به کشورهای مختلف صادر شد. صنعت فرش ایران یکی از محلهای درآمد ارزی غیرنفتی برای کشور بود که در حال حاضر با رکود خود وضعیت معیشتی میلیونها فعال این صنعت را تهدید کرده است به طوری که دیگر فرشهای ایرانی بازارهای جهانی را یکی پس از دیگری از دست دادهاند. سهم ایران ۷. ۹ درصد از بازار جهانی صادرات فرش دستباف است که در مقایسه با هندیها و چینیها که به ترتیب با ۳۱. ۷ و ۱۸. ۲ درصد سهم در بازار جهانی دارند، در رتبه سوم جهان است. در حال حاضر و طبق آخرین آمارها دو میلیون نفر در حوزه فرش دستباف شاغل هستند که ۶۰ درصد آنها به صورت مستمر، ۳۱ درصد آنها به صورت فصلی و
غیرمستمر و ۹ درصد آنها در مشاغل جانبی این صنعت مشغول به کار هستند. همچنین تا پایان سال گذشته بیش از ۱۰ هزار واحد تولید فرش دستباف در کشور فعال بوده و تعداد بیمهشدگان این صنعت به ۲۶۱ هزار نفر رسیده است که انتظار میرود طبق قوانین شاهد رشد ۲۰ درصدی بیمهشدگان باشیم. آخرین آمارهای صادراتی فرش دستباف ایرانی مربوط به ۹ ماهه سال گذشته است که بر پایه اطلاعات گمرک، نزدیک به دو میلیون و ۷۶۴ هزار و ۹۰۰ تن فرش به ارزش ۵۲ میلیون و ۴۰۰ هزار دلار به دیگر کشورها صادر شده که این آمار نشاندهنده آن است که صادرات فرش ایران در سال گذشته نسبت به سال ۹۸ به لحاظ وزنی رشدی ۱۶. ۴ درصدی و به لحاظ ارزشی افتی ۴. ۹ درصدی را به خود دیده است.
خواسته صنعت فرش از دولت
محمدعلی زرینهکفش، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و بافندگان فرش دستباف با بیان اینکه دولت سیزدهم باید برای صنعت فرش کاری انجام دهد؛ گفت: «مسئولان برای تولید فرش دستباف کاری نکردهاند و هرچه از این هنر باقی مانده بود مربوط به پیشینیان کشور است و تولیدکنندگان فعلی برای توسعه صنعت فرش دستباف گام درستی برنداشتهاند.» او معتقد است: «در دولت سیزدهم امیدواریم بهای زیادی به تولید فرش دستباف بدهد به صورتی که میتوان طراحان فرش دستباف را ساماندهی کند و به کسانی که در کار رنگریزی طبیعی هستند تسهیلاتی داده شود و قالیبافان بیمه تامین اجتماعی شوند و تولید مواد اولیه نیز در داخل رونق یابد.» زرینهکفش گفت: «دولت باید بیمه بافندگان را تضمین کند، سالهای اخیر بحثهای زیادی در مورد آن صورت گرفت؛ نزدیک به دو میلیون قالیباف در کشور کارت شناسایی دارند، یک میلیون قالیباف هم کارت نگرفتند به همین دلیل سه میلیون قالیباف در کشور وجود دارد که از این تعداد ۴۰۰ هزار نفر در سالیان گذشته بیمه بودند که این تعداد کاهش یافت و به ۲۰۰ هزار بیمهشده رسیده است.» رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و بافندگان فرش دستباف معتقد است: «تولیدکنندگان از دولت
سیزدهم میخواهند به دنبال ارز نیمایی از صادرکنندگان فرش دستباف نباشد، دولت میتواند با آزادکردن ارز نیمایی تولیدکنندگان را به این امر سوق دهد که اشتغالزایی در این زمینه گسترش یابد.»
پیشی گرفتن رقبا از ایران
سیدرضی حاجیآقامیری، رئیس سابق کنفدراسیون صادرات با بیان اینکه با افت صادرات ایران رقبای ایران جان تازهای گرفتند؛ افزود: «پیش از این، ترکیه یکی از مقاصد مهم صادرات فرش ایران بود، اما تحولات سیاسی باعث شد که صادرات فرش به این کشور هم متوقف شود، صادرات فرش ایرانی به جمهوری آذربایجان نیز رونقی ندارد و حالا مدتهاست که دیگر فرشی به این کشور صادر نمیشود.» به باور فعالان در عرصه اقتصادی کشور فرش ایرانی و بهویژه فرش دستباف یکی از مهمترین کالاهای صادراتی ایران در دوران پیش از انقلاب ۵۷ بود، اما در طول عمر ۴۳ ساله جمهوری اسلامی، صنعت فرش ایران بهدلیل نبودِ حمایت نهادهای دولتی و کاهش صادرات، در معرض نابودی قرار گرفت.
1400؛ خوش یمن یا بد قدم
آمارهای اتاق بازرگانی تهران نشان میدهد صادرات فرش در سه ماه نخست امسال حدود پنج میلیون دلار بوده، این آمار به معنای آن است که صادرات فرش عملا نزدیک به صفر است. بررسی آمار گمرک نشان میدهد صادرات فرش دستباف در دو ماهه اول امسال نسبت به مدت مشابه سال قبل به لحاظ ارزشی به میزان 84. 6 درصد و به لحاظ وزنی 275 درصد رشد داشته، براساس این گزارش در همین مدت 366. 9 تن فرش دستباف ایرانی به ارزش 4. 8 میلیون دلار صادر شده درحالیکه در دو ماهه اول سال 1399 در مجموع 97. 8 تن فرش دستباف ایران به ارزش 2. 6 میلیون دلار صادر شد. برخی از فعالان عرصه فرش معتقدند که علت کاهش صادرات بهویژه در سالهای 98 و 99 عوامل مختلفی از جمله محدودیتهای صادراتی بعد از تحریمها و همچنین مشکلات رفع تعهد ارزی بوده است؛ 10 کشور اول واردکننده فرش دستباف از ایران در سال 1397 عبارت بودهاند از؛ کشورهای ایالات متحده آمریکا، آلمان، امارات متحده عربی، ژاپن، لبنان، استرالیا، کانادا، قطر، ایتالیا و پاکستان و 10 کشور اول واردکننده فرش دستباف از ایران در سال 1398 نیز کشورهای ژاپن، آلمان، امارات، لبنان، آفریقای جنوبی، قطر، ایتالیا، استرالیا، انگلیس و
هند بودند که در سال 1400 نیز همچنان ژاپن و آلمان جزء خریداران اول فرش ایران به شمار میروند. مرتضی میری، عضو هیاتمدیره اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش دستباف با پیشبینی وضعیت صادرات فرش در پایان سال 1400 اظهار کرد: «براساس پیشبینیها صادرات فرش تا پایان سال جاری به ۵۰ میلیون دلار میرسد که این رقم نسبت به سال گذشته حدود ۱۵ میلیون دلار کاهش دارد.» او دلایل کاهش صادرات فرش را ناشی از وضعیت تحریمها و تصمیمات داخلی دانسته و گفته است: «برای مثال مشکلات نقل و انتقال پول، حضور در بازارهای بینالمللی و حملونقل از طرف دیگر تصمیمات داخلی مثل سیاست نادرست تعهد ارزی باعث ایجاد مشکلاتی برای تجار شد؛ از طرفی ماده ۱۲۱ قانون امور گمرکی اجازه نمیدهد فرشهایی که بازارهای مختلف انباشته شده یا برای تعمیر نیاز به بازگشت به کشور دارد وارد شود! این مساله حدود شش سال است که حل نشده و نیاز به اصلاح قانون در مجلس دارد.»
بازار 50 میلیونی جایگزین بازار 2. 1 میلیاردی!
احمد کریمیاصفهانی، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش ایران گفت: «صادرات فرش دستباف ایران از آمار چشمیگر 2. 1 میلیارد دلاری در گذشته، پارسال به 60 میلیون دلار کاهش یافت.» او با اشاره درخواست استقلال مرکز ملی فرش هم اظهار کرد: «نظر فعالان صنعت فرش، استقلال مرکز ملی فرش بهعنوان یک سازمان مستقل و زیرنظر ریاستجمهوری و تصمیمگیری با نظر متخصصان و فعالان فرش است. ما دهها مشکل داریم که تاکنون 300 نامه صادره به وزارتخانه داشتهایم. انتقال فرش از وزارت صمت به وزارت میراث فرهنگی مشکلات این صنعت را افزایش میدهد.» او معتقد است: «با خروج مرکز ملی فرش از زیرمجموعه وزارت صمت، درخواست ما این است که سازمانی زیر مجموعه ریاست جمهوری برای فرش و صنایع دستی ایجاد شود. مشکلات فرش باید در هیات دولت حل شود و رئیس این سازمان باید معاون رئیسجمهور باشد. طی دو دهه اخیر سهم ایران از بازار جهانی فرش از 32 درصد به کمتر از 9 درصد رسیده است.» بررسی آمارهای رسمی در زمینه صادرات فرش در سال 1400 نشان میدهد با وجود افزایش 25 درصدی ارزش صادرات فرش ماشینی در هفت ماهه نخست سال 1400 و رسیدن رقم کل صادرات این نوع فرش از فروردین
تا مهر امسال به 129 میلیون دلار، میزان صادرات انواع فرش ماشینی، موکت و کف پوش در کشورمان، سهم ناچیزی از بازار سالیانه 100 میلیارد دلاری این محصولات در جهان را تشکیل میدهد. همچنین آخرین آمارهای صادرات فرش دستباف ایران نیز حاکی از آن است که ما در هفت ماه نخست امسال، تنها به اندازه 30 میلیون دلار فرش صادر کردیم که این رقم در مقایسه با یکی از سالهای طلایی صادرات فرش ایران یعنی سال 1378، با کاهشی 90 درصدی همراه بوده و البته آمار وزنی صادرات فرش دستباف کشورمان نیز در 22 ماه گذشته به میزان 85 درصد افت کرده است. مقایسه سهم صادرات انواع فرش ایرانی از میزان کل صادرات غیرنفتی کشورمان نیز نشان میدهد درحالیکه در سال 1378، 18 درصد صادرات غیرنفتی ایران را صرفا صادرات فرش دستباف تشکیل میداد، در نُه ماهه نخست امسال مجموع کل صادرات فرش دستباف، ماشینی و سایر صنایع دستی ایران حتی به نیم درصد هم نمیرسد. برآوردها از آمار رسمی گمرک نشان میدهد در شرایطی که مجموع صادرات فرش ماشینی و دستباف ایران در هفت ماه نخست امسال 159 میلیون دلار بود، ایران در این مدت حدود 54 میلیارد و 800 میلیون دلار از انواع کالاهای غیرنفتی را صادر
کرد و مقایسه این دو رقم نشان میدهد که سهم صادرات انواع فرش دستباف و ماشینی در ایران از کل صادرات غیرنفتی کشور در هفت ماهه نخست امسال حتی 0. 3 درصد نیز نبوده است.
کاهش تعداد قالیبافان تا آمار تولید
عبداله بهرامی، مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای فرش دستباف ایران در گفتوگو با «آرمانملی» درباره آخرین وضعیت فرشبافی در ایران گفت: رفرنس کاملی از آمار قالیبافان و کارگاهها و میزان تولید فرش دستباف در کشور وجود ندارد ولی براساس آمارهای تقریبی اعلام شده از سوی مرکز آمار ایران و مرکز ملی فرش بهعنوان متولی دولتی در این زمینه؛ تعداد بافندهها در 10 سال اخیر دو میلیون نفر و تعداد اشتغال آن بین هفت تا هشت میلیون نفر بوده است. میزان دولت در این دوران حدود شش میلیون مترمربع برآورد شده بود، اما در حال حاضر میزان قالیبافان به زیر یک میلیون و میزان تولید هم به دو تا سه میلیون مترمربع در بهترین شرایط رسیده که شاید بیش از این هم کاهش یافته باشد! او با اشاره به آمارهای موجود در حوزه صادرات؛ ادامه داد: صادرات فرش دستباف ایران در سالهای گذشته حدود 1. 2 میلیارد دلار بوده که در حال حاضر به 50 تا 60 میلیون دلار کاهش پیدا کرده است. بهرامی درباره مشکلات و موانع صادرات فرش دستباف ایران توضیح داد: عدم فرآوری پشم داخلی و عدم حمایت از تولیدکنندگان ابریشم داخلی عمده مشکلات در سطح کلان بهشمار میروند. عدم اجرای بیمه تامین اجتماعی،
عدم تخصیص تسهیلات مالی کم بهره، اخذ مالیات و... هم در سطح خرد باعث شده تا تولید، صادرات، جذب بافنده و... با مشکلات و معضلات مواجه شوند. از طرفی بحث تحریمها هم در این حوزه اثرگذار بود.
حمایتها هم آب رفت
مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای فرش دستباف ایران در پاسخ به این پرسش که همه این مشکلات در سالهای گذشته هم وجود داشته و انتظار میرفت که این مشکلات مدیریت شود، اما نه تنها این مشکلات پابرجا هستند بلکه عمیقتر هم شدهاند، دلیل این اتفاق چیست؛ توضیح داد: در سنوات گذشته موضوع بیمه یا تخصیص تسهیلات و حمایتهای اجتماعی صورت میگرفت، نرخ بهره بانکی هم پایینتر بود درحالیکه کمترین نرخ بهرهبانکی الان 18 درصد است و از طرفی بحث تامین تضامین هم مشکل دیگری است که قالیبافان را از دریافت تسهیلات دور کرده ضمن اینکه بانکهای کمتری هستند که بخواهند در این حوزه تسهیلات پرداخت کنند. او ادامه داد: تا سال 93 و 94 حدود 450 هزار نفر را بیمه کرده بودیم که به دلیل عدم تخصیص بودجه این تعداد به 230 هزار نفر کاهش پیدا کرد، در بحث تحریمها از سال 97 به این طرف اختصاصا فرش در لیست تحریمها قرار گرفت و بازار آمریکا را از دست داریم. مباحث مالی و انتقال ارز هم از معضلات بزرگی هستند که صنعت فرش دستباف با آن مواجه است. بهرامی تاکید کرد: مشکلاتی که اضافه بر معضلات حوزه فرش دستبافت اضافه شد مصوبه تعهد ارزیای بود که بانک مرکزی ایجاد و صادرات
فرش را زمینگیر کرد که این در حقیقت تحریم داخلی است.
آسیب تصمیمات خلعالساعه
مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای فرش دستباف ایران در پاسخ به این سوال که علاوه بر مرکز ملی فرش، چندین نهاد مختلف در این حوزه فعال هستند و سالها است که درباره مشکلات این حوزه صحبت میکنند، اما نتیجهای دربر نداشته، دلیل این وضعیت چیست؛ گفت: متاسفانه در همه بخشهای کشور این وضعیت وجود دارد که هر نهادی با نظر خودش اقداماتی را انجام میدهد و این عدم تجمیع نهادهایی که در حوزه فرش هستند آسیب است. او ادامه داد: نهادهایی نظیر کمیته امداد، بهزیستی، بنیاد برکت، بخش تعاون، مرکز ملی و بازرگانی و... در این حوزه فعال هستند که هر کدام که به سمتی میروند و به همین دلیل هم سیاست کلانی در این حوزه برای فرش دستباف وجود ندارد! در حقیقت هر کسی به اندازه توان مالی و مدیریتی خود در این حوزه فعالیت میکند که خروجی مشخصی ندارد درحالیکه انتظار میرود اینها یکپارچه شوند تا کارها دقیقتر و سریعتر پیش برود. ما هم علاقه به یکپارچه شدن و ترکیب همه این نهادها در یک نهاد واحد هستیم، ولی تا زمانیکه هر نهادی خود را متولی میداند این اتفاق شدنی نیست! بهرامی در پاسخ به اینکه این هماهنگی از سوی چه نهادی باید صورت بگیرد؛ افزود: مرکز ملی فرش
یک نهاد مستقل دولتی است و این قدرت را ندارد که همه نهادهای فعال و درگیر در حوزه فرش دستباف را به صورت پکپارچه دربیاورد. سیاستگذار این دسترسی را به مرکز ملی فرش نداده تا بتوانند از ظرفیت نظارتی خود بهره ببرد. میتوان مرکز ملی فرش را بهعنوان معاونتی از وزارت صمت ارتقا داد و این سیاستهای نظارتی و حمایتی را هم در آن گنجاند.
جایگاهی که از دست رفت
مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای فرش دستباف ایران در پاسخ به این سوال که با توجه به ناهماهنگیها و موانع در تولید و صادرات آینده فرش دستباف چه خواهد شد؛ آن هم درحالیکه ایران هم سهم خود را در بازار از دست داده و هم کشورهای رقیب جای ایران را گرفتهاند، تصریح کرد: یک اقدام کوچکی که هیچگونه بار مالی هم برای کشور ندارد حذف مصوبه تعهد ارزی است، وقتی کشور تحریم است صادرات فرش دستباف در جایگاه کالای استراتژیک هم از نظر اقتصادی و هم امنیت اجتماعی پیدا میکند که متاسفانه دولت قبلی با این مصوبه این صنعت را زمینگیر کرد ولی انتظار ما این است که دولت سیزدهم این مصوبه را حذف کند! او ادامه داد: این مصوبه یک شبه در یک جلسه گذاشته شد و حال این دولت میتواند با جلسهای یک ساعته آن را حدف کند، فرش کالای خاص محسوب میشود و در کشور بومیسازی شده است و تمام مولفههای اقتصاد مقاومتی از جمله ارزآوری، اشتغالزایی، صنعت بومیشده، مکمل دامپروری است. متاسفانه فرش در سیاستگذاریها و مباحث کلان دیده نمیشود و دلیل این اتفاق را نمیدانیم! بهرامی تاکید کرد: امروز متاسفانه فرش دستباف ایرانی جایگاه خود را در بازار جهانی از دست داده و
کشورهایی که حتی فکر این را نمیکردند که به ایران برسند از ایران جلو زدند و این ننگی برای مدیران و مسئولانی است که این وضعیت را میبینند و سکوت کردهاند. حداقل درخواست ما این است که تحریمهای داخلی را بردارند، جلوی صادرات را با مشکلتراشی نگیرند؛ در کل کشور 50 تا 60 صادرکننده فرش دستباف داریم که همه در حال از دست دادن رغبت برای صادرات هستند. با این رویه دیگر کسی وارد این حوزه نمیشود و تنها کسانیکه عاشق این صنعت هستند در آن ماندهاند. مدیرعامل اتحادیه تعاونیهای فرش دستباف ایران تاکید کرد: بهنظرم چون این صنعت رانتزا نیست کسی به آن توجهی ندارد! صنعت فرش دستباف که روزی سرآمد صادرات ایران بود امروز به نابودی رسیده و جایگه خودش را هم به رقبایی داده که همیشه 100 پله از ایران عقبتر بودهاند. تعدد تصمیمگیران، عدم حمایت از صنعت و دهها معضل دیگر زمینه نابودی قدیمیترین صنعت و هنر ایرانی را فراهم ساخته است.