روسیه و ژئوپلیتیک انرژی

بعد از یکی دو بار قطعی صادرات گاز روسیه به اروپا به‌ویژه در ارتباط با بحران‌های همسایگان جنوب غربی این کشور، با وجود اینکه در سال‌های اخیر بر تعداد خطوط لوله انتقالی گاز به اروپا افزوده شده است باز هم چند ماهی است که روسیه از حجم گاز ارسالی به اروپا کاسته است به‌طوری‌که قیمت این کالای استراتژیک تا حدود یک چهارم افزایش یافته است. اخیرا نیز با توجه به فرا رسیدن فصل سرما در اروپا اعلام شده که صدور گاز از طریق یکی از خطوط لوله های انتقالی کاملا متوقف شده است. همواره در بین کشورهای اروپایی بخاطر وابستگی زیاد این کشورها به انرژی روسیه اختلاف نظر وجود داشته است و حتی ایالات متحده آمریکا به‌عنوان متحد کشورهای اروپایی این خطر را به کشورهای اروپایی متذکرشده است. هرچند که در سال‌های اخیر به علت افزایش تولید نفت وگاز در آمریکا از طریق بهره بردن از تکنولوژی شیل این بحث نیز به‌طور جدی مطرح است که ایالات متحده انتظار دارد کشورهای نیازمند انرژی در اروپا بخش قابل توجهی از انرژی مورد نیاز خود را از این کشور تهیه کنند. آنچه در رابطه با صدور انرژی روسیه مطرح است بیشتر به صادرات به کشورهای اروپای مرکزی و شرقی مربوط می‌شود. در شمال اروپا نروژ خود یکی از صادر کنندگان نفت و گاز به بعضی از کشورهای اروپایی از جمله کشورهای سوئد و دانمارک است و بخشی از گاز فرانسه را هم از طریق یک خط لوله طولانی در زیر آب‌های اقیانوس تامین می‌کند و حتی لهستان در شرق اروپا که اختلافات شدید امنیتی با روسیه دارد سعی کرده که با توافق با نروژ و ایجاد خط لوله‌ای از شمال غربی اروپا به شرق این قاره گاز مورد نیاز خود را در آینده از آن طریق تامین کند اما با این حال تا زمانی که احداث این خط لوله به سرانجام نرسد نگرانی ها وجود دارد و حتی نروژ که در نزدیکی روسیه نیز قرار دارد و بعضی منابع انرژی اشان در کنار یکدیگر قرار دارد این نگرانی را دارد که از خط قرمز روس‌ها عبور نکند که با توجه به اختلافات گذشته مرزی دریایی با روس‌ها حساسیت ژئوپلیتیکی روس‌ها بر انگیخته نشود. در این میان کشورهای جنوبی تر اروپا به‌ویژه جنوب غربی مشکل کمتری دارند زیرا که بخش قابل توجهی از انرژی مورد نیاز خود را به‌ویژه از الجزایر، لیبی و حتی دیگر کشورهای خاورمیانه تامین می‌کنند. زمانی که رابطه اقتصادی ایران با اروپا در وضعیت بهتری قرار داشت و تحریم‌های سنگین اقتصادی بر سر ایران سنگینی نمی‌کرد کشورهای اروپای شرقی و مرکزی همچون اتریش و آلمان به دنبال انجام توافقاتی با ایران بودند که با ایجاد خط لوله انتقال گاز به اروپا، انحصار انرژی روسیه را از بین ببرند و تا حدی امنیت انرژی خود را بیشتر کنند ولی متاسفانه بخاطر تحریم‌های متعدد، بی‌توجهی مسئولان به مسائل استراتژیکی و ژئوپلیتیکی، عدم برانگیختن حساسیت روسیه به‌ویژه در سال‌های اخیر که آن کشور صادرات به اروپا را در ید قدرت خود می‌بیند و نیز تولید ناکافی گاز در کشور برای صادرات و مصرف بالای داخلی این فرصت برای کشور از دست رفته است. هر چند که هنوز بر تکمیل خط لوله ایران، عراق، سوریه و مدیترانه تاکید دارم که علاوه بر تامین گاز کشورهای در مسیر خط لوله، بخشی از گاز اروپای جنوبی نیز تامین گردد. همچنین خط لوله ایجاد شده به ترکیه که بخشی از گاز آن کشور را تامین می‌کند این ظرفیت را دارد که با افزایش دریافت بیشتر از این خط، مازاد آن نیز به اروپا منتقل شود. زمانی ترکیه چنین در خواستی را مطرح کرد که مازاد دریافتی از ترکیه به اروپا را خود فروشنده باشد که مورد موافقت ایران قرار نگرفت. اینکه در این شرایط و حتی با احداث خط ۱۰ میلیارد یورویی نورت استریم ۲ از روسیه به آلمان چرا روسیه اروپا را از نظر تامین گاز در مضیقه قرار داده دقیقا مشخص نیست اما به نظر می‌رسد که روس‌ها به‌دنبال افزایش قیمت و نیز امتیاز گیری در بحران اوکراین از اروپایی‌ها و تحمیل سیاست‌های خود به اروپا هستند.