هیس، بایست و فریاد نزن

سازمان بهزیستی کشور اعلام کرده است که در دوران کرونا 51 هزار کودک پدر و مادر خود را از دست داده‌اند. این آمار هر چند تکان دهنده، اما تمام ماجرای همهمه‌ای از آزار دیدن کودکان در این ایام نیست. آزار کودکان اصولا بعد از بروز بحران‌ها مانند جنگ، بلایای طبیعی و یا مشکلات برجسته اقتصادی و اجتماعی بیشتر می‌شود. به دلیل بی‌دفاع بودن کودک و قادر نبودن به طرح شکایت، قلدری بزرگسالان بر کودکان یکی از موضوعاتی است که در بحران‌ها تشدید شده و اهمیت مداخله را تشدید می‌کند. مطابق تعریف سازمان جهانی بهداشت، «کودک آزاری عبارت است از هر گونه بدرفتاری فیزیکی و یا عاطفی، سوءاستفاده جنسی، غفلت یا رفتار همراه با بی‌توجهی یا استثمار تجاری یا سایر انواع استثمار، که منجر به آسیب واقعی یا احتمالی به سلامت، بقا، رشد یا کرامت کودک در زمینه روابط یا مسئولیت، اعتماد یا قدرت شود.» این تعریف به صورت کلی از تمامی اقداماتی که موجب اذیت و آزار کودک می‌شود، حکایت دارد. اما واقعیت این است که بسیاری از این آسیب‌ها به ویژه در بحث کرامت و سلامت روحی و روانی کودک، در شرایط شیوع بیماری کرونا ، تشدید شده و به دلیل تغییر سبک زندگی، افزایش زمان سپری شده در فضای مجازی، خانه نشینی کودکان، محروم شدن از حضور در گروه‌های اجتماعی دیگر مانند مدرسه و یا گروه همسالان و به دلیل شرایط اضطراب‌آور ناشی از بیماری کرونا، آسیب‌های متوجه کودکان در چند بعد با افزایش همراه است. هر چند برخی مسئولان این افزایش را نمی‌پذیرند اما در دو سال اخیر پرونده‌های متعددی در رسانه‌ها پیرامون افزایش خشونت و رفتارهای مخرب متوجه کودکان مورد بررسی قرار گرفته است. می‌توان به جرات گفت که سوار شدن موج کرونا به رشد استفاده از پلت‌فرم اینستاگرام موجب شد تا کودکان به یکی از آسیب دیدگان فضای مجازی تبدیل شوند. حجم قابل توجهی از کودکانی که به اجبار و با خواسته والدین خود در فضای مجازی سرود می‌خوانند، لباس‌های مختلف را به قصد تبلیغ کالا می‌پوشند و یا مجبور به رفتارهای خنده‌دار می‌شوند تا به دنبال کنندگان پدران و مادران خود بیفزایند، هر روز قابل رویت بوده و به بخشی از محتواهای تولیدی روزانه برخی پدر و مادرها تبدیل شده است. کودک می‌خندد، گریه می‌کند، ادا در می‌آورد، لباس خود را کثیف می‌کند، نام پدر و مادرش را به زبان می‌آورد و هر اقدام دیگر او محل تبلیغ و درآمد زایی برای برخی والدین شده است. در مقابل آزار کودکان در زیست مجازی به جای آگاهی دادن به آن‌ها و خودداری از دسترسی داشتن کودک به محتواهای نامطلوب این روند رو به افزایش است. موضوعی که در کشورهای دیگر به عنوان جرم شناخته شده و در ایران هنوز با ضعف قوانین مواجه است. مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک اعلام کرده است انتشار تصاویر کودکان در فضای مجازی و سایت‌های خبری علاوه بر نقض حریم خصوصی و حقوق آنها، کودکان را در معرض مخاطره و سوء استفاده قرار می‌دهد و این اقدام ممنوع است. مرجع ملی کنوانسیون حقوق کودک وزارت دادگستری، در این خصوص با صدور بیانیه ای گفته است: یکی از موارد فاحش نقض حقوق کودک نشر و بازنشر تصاویر کودکان با اهداف مختلف نظیر نمایش زیبایی‌ها و استعدادهای کودکان، بر انگیختن حس ترحم مخاطبان، تبلیغ کالا و خدمات در فضای مجازی و رسانه ملی، سایت‌های خبری و اینترنتی و صفحات شخصی توسط اشخاص حقیقی و حقوقی حتی والدین است که این اقدام علاوه بر نقض حریم خصوصی کودکان، نادیده انگاشتن مصالح عالیه آنان تلقی می‌شود و به صورت بالقوه می تواند کودکان را در معرض مخاطرات و آسیب‌های جسمانی و روانی در آینده قرار دهد. در این بیانیه تصریح شده است:‌ با عنایت به ماندگاری این تصاویر به‌ویژه در فضای مجازی، تصمیم امروز دائر بر نشر تصویر کودک به هر عنوان که ممکن است در آینده کودک از انتشار آن متضرر یا ناراضی تلقی شود، مغایر حق کودک بر کرامت انسانی، خشونت علیه کودکان، حق بر تعیین سرنوشت آنان همچنین به واسطه آسیب‌های روحی، جسمی و دیگر آسیب‌ها مغایر مصالح کودکان است. از این رو، هرگونه انتشار تصویر کودکان ممنوع و انجام آن نقض صریح حقوق آنان به شمار می‌رود. هر چند قانونگذار ایران، انتشار محتویات مستهجن، آموزش و تسهیل ارتکاب به اعمال منافی عفت در فضای مجازی، انتشار تصویر خصوصی افراد و غیره را جرم‌انگاری کرده است، اما خلأهایی نیز قابل مشاهده است. فعالان حقوق کودک می‌گویند، کودک آزاری عاطفی از آیین‌نامه حمایت از کودکان که چند وقت قبل از شورای نگهبان عبور کرد، حذف شده و حمایت قانون در این بخش که آسیب‌های روبه افزایش دارد، کمرنگ تر است؛ خلأ قانونی در حمایت از کودکان به ویژه با بروز آسیب‌های زیست مجازی به مراتب بیش از گذشته اهمیت دارد و مداخله قانون گذار را می‌طلبد. موضوعی که به نظر می‌رسد در شرایط کرونایی ایران بیش از سایر زمان‌ها عیان شد.