دانــستنی‌هـــا

آسیب‌های «کم‌خونی»

در کودکان

یک متخصص تغذیه و رژیم درمانی در مورد آسیب‌های کم‌خونی در کودکان گفت: قبل از اینکه کم‌خونی آشکارا پیشرفت کند، از علامت‌های کمبود اولیه آهن کاهش قدرت ایمنی و بروز عفونت‌های مکرر است. گلبن سهراب با اشاره به اینکه تقریبا ۴۰ درصد جمعیت جهان مبتلا به کمبود آهن هستند؛ افزود: این نوع آنمی یا کم‌خونی با تولید گلبول‌های قرمز کوچک و کاهش سطح هموگلوبین در گردش شناخته می‌شود. عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، علل اصلی ایجادکننده کمبود آهن در بدن را مورد توجه قرار داد و گفت: دلایل متعددی می‌تواند منجر به کم‌خونی فقر آهن شوند که از جمله آن می‌توان به دریافت ناکافی آهن از طریق رژیم غذایی نامناسب، جذب ناکافی آهن ناشی از اسهال، کاهش ترشح اسید معده، بیماری‌های روده‌ای از جمله سلیاک و گاستریت، گاستروکتومی کلی یا جزئی، تداخل دارو اشاره کرد. وی افزایش نیازمندی‌های آهن برای افزایش حجم خون در دوران رشد (شیرخواری، کودکی و نوجوانی) و دوران بارداری، افزایش میزان دفع آهن در اثر خونریزی‌های زیاد قاعدگی، خونریزی از زخم، واریس‌های مری، کولیت اولسراتیو، کرم‌های انگلی یا بیماری‌های بدخیم و اختلال در رهاسازی آهن از ذخایر آهن به داخل خون و نقصان در استفاده از آهن در اثر التهاب مزمن یا سایر اختلالات مزمنبه جز موارد استثنا، کم‌خونی فقر آهن در مردان را از دیگر عمل بروز فقر آهن دانست. وی توضیح داد: از آنجا که کم‌خونی آخرین تظاهر کمبود مزمن و طولانی‌مدت آهن است، علائم زود هنگام دیگری نشان‌دهنده اختلال در کارکرد سیستم‌های مختلف بدن است.

علائم

سهراب افزود: تظاهرات عصبی کم‌خونی شامل تغییرات رفتاری مثل خستگی، بی‌اشتهایی و ویار خصوص یخ‌خوری است. به‌گفته وی، تکامل غیرطبیعی ذهنی در کودکان حکایت از وجود کمبود آهن است به این شکل که قبل از اینکه کم‌خونی آشکارا پیشرفت کند، از علامت‌های کمبود اولیه آهن کاهش قدرت ایمنی و بروز عفونت‌های مکرر است. سهراب با بیان اینکه با پیشرفت کم‌خونی فقر آهن، اشکال در ساختمان و عملکرد بافت‌های پوششی مخصوص زبان، ناخن‌ها، دهان و معده بروز می‌کند؛ عنوان کرد: ممکن است در برخی موارد پوست زرد کم رنگ شود و درون پلک پایین به جای قرمز صورتی شود همچنین تغییرات دهانی نیز شامل تحلیل‌رفتن نوک زبان، سوختگی، قرمزی و در موارد شدید ظاهر زبان براق، کاملا مسطح و مومی، التهاب گوشه‌های دهان و اشکال در بلع نیز ممکن است رخ دهد. این متخصص تغذیه و رژیم درمانی ادامه داد: نازکی و صاف‌شدن سطح ناخن‌ها نشانه کم‌خونی فقر آهن پیشرونده و درمان نشده است که منجر به تغییرات قلبی‌وعروقی و تنفسی می‌شود. وی در ارتباط با راهکارهای اصلی برای درمان‌های موثر کم‌خونی افزود: درمان باید اصولا بر مبنای بیماری یا علت اصلی که منجر به کم‌خونی شده است متمرکز شود که اغلب موارد تشخیص آن مشکل است. وی ادامه داد: اگرچه بدن هر دو شکل آهن را مصرف می‌کند، شکل فروس در روده بهتر جذب می‌شود، آهن در دستگاه گوارش تحت‌تاثیر موادی مانند فیتاتو واگزالات، فسفات و کلسیم قرار می‌گیرد و بدین شکل، جذب آن از روده کاهش می‌یابد. وی تاکیدکرد: نکته دیگر در دریافت مکمل آهن این است که آهن با معده خالی بهتر جذب می‌شود، اما در این صورت ممکن است باعث تحریک معده نیز شود. سهراب با اشاره به اینکه عوارض جانبی گوارشی مصرف داروها شامل تهوع، ناراحتی و درد شکم، احساس کشیدگی در ناحیه شکم، سوزش سر دل، اسهال یا یبوست گفت: در صورت بروز این عوارض، توصیه می‌شود که به‌جای مصرف آهن با معده خالی، با وعده غذایی مصرف شود، اما باید بدانید این کار قابلیت جذب آهن را کاهش می‌دهد. وی ادامه داد: معمولا برای درمان کمبود آهن، توصیه می‌شود مکمل آهن خوراکی به مدت ۳ ماه روزانه مصرف شود ضمن اینکه اسیدآسکوربیک یا ویتامین Cمی‌تواند باعث افزایش جذب آهن شود. سهراب، منابع عمده ویتامین گروه C را میوه‌ها و سبزیجاتی مانند آلو، خربزه، ریواس، انبه، گلابی، طالبی، گل‌کلم، آب‌پرتقال، لیموشیرین، سبزی‌ها، لیموترش، سیب و آناناس ذکر کرد و ادامه داد: معمولا ۲ تا ۳ روز پس از تجویز مکمل آهن، افزایش تعداد گلبول‌های قرمز خون دیده می‌شود، اما افراد مبتلا به کم‌خونی فقرآهن، ممکن است بهبود عینی در خلق‌وخو و اشتها را زودتر گزارش دهند.

توصیه‌ها

وی توصیه کرد: مصرف مکمل آهن حتی در صورت رسیدن هموگلوبین به سطوح نرمال، به منظور اشباع ذخایر آهن در بدن به مدت ۴ تا ۵ ماه ادامه یابد و در صورتی‌که کم‌خونی با مکمل یاری آهن اصلاح نشود، پزشک می‌تواند از آهن به‌صورت تزریقی برای جبران کم‌خونی و اشباع ذخایر بدن استفاده کند. این متخصص تغذیه و رژیم درمانی خاطرنشان کرد: علاوه بر دریافت مکمل، دریافت منابع غذایی غنی از آهن توصیه می‌شود؛ جگر، کلیه، گوشت‌قرمز، میوه‌های خشک، نخود و لوبیاهای خشک، آجیل، سبزیجات برگ‌سبز، نان و غلات کامل غنی شده، غلات صبحانه در ردیف غذاهایی هستند که بیشترین محتوای آهن را دارند. وی افزود: به‌طورکلی آهن از نوع «هِم» که در گوشت، ماهی و ماکیان وجود دارد بهتر از آهن غیرهِم که عمدتا در تخم‌مرغ، غلات، سبزیجات و میوه‌ها وجود دارد، جذب می‌شود. وی با بیان اینکه مهارکننده‌های جذب آهن ترکیباتی مانند کربنات، اگزالات، فسفات و فیتات هستند، تاکید کرد: فاکتورهای موجود در فیبر سبزیجات ممکن است جذب آهن غیرهم را مهار کنند به شکلی که چای و قهوه در صورت مصرف همراه وعده غذایی، می‌توانند جذب آهن به‌ویژه آهن غیرهِم را تا ۵۰ درصد کاهش دهند. آهن موجود در زرده تخم‌مرغ نیز جذب کمی دارد. این استاد دانشگاه توصیه کرد: مصرف بدون توجه به نتایج آزمایش خون می‌تواند باعث افزایش ذخایر آهن (فریتین) شود و اضافه دریافت آهن می‌تواند روند واکنش‌های اکسیداتیو را که زمینه‌ساز سرطان هستند را نیز تسریع کند. وی ادامه داد: قرص آهن می‌تواند در اثر برخی داروها مانند آنتی‌بیوتیک‌های تتراسایکلین، پنی‌سیلامین و سیپروفلوکساسین و داروهای ضدپارکینسون، متیل دوپا، لودوپا را کاهش دهند ضمن این که بین مصرف مکمل آهن با این داروها ۲ ساعت فاصله بگذارید.