کنترل زیستی، اولویت نظام غذایی پایدار

سازمان حفظ نباتات به‌منظور توسعه كشاورزي پايدار و همچنين بهينه سازي مصرف سموم و اجراي مديريت تلفيقي آفات و بيماري‌هاي گياهي (IPM) استفاده از روش‌هاي كنترل بیولوژیک وغيرشيميايي را برای تحقق اهداف پیش بینی شده در بند «ت» و «ج»- ماده 31 قانون برنامه ششم توسعه و بند- 4 ماده 61 قانون احکام دائمی برنامه‌های توسعه در اولویت‌کاری قرار داده است. براساس گزارش‌های واصله از سطح استان‌های کشور عملیات در سطح بیش از 1600000 هکتار از اراضی زراعی، باغی و گلخانه‌ای از کنترل زیستی در سراسر کشوراستفاده شده است. سطح اجرای در محصولات زراعی حدود 650 هزار هکتار،سطح اجرای در محصولات باغی و گلخانه‌ای حدود 950 هزار هکتار. در حال حاضر سودمندترین استراتژی‌های کنترل آفات در کشاورزی پایدار، روش‌های زیستی و اکولوژیک بنیان هستند که ضمن حفظ پایداری، با استانداردهای تولید و فراوری محصولات گواهی شده سازگار هستند. کنترل زیستی دارای سه استراتژی اساسی است: کنترل بیولوژیک کلاسیک: اگر هیچ‌یک از این عوامل کنترل زیستی داخلی نتوانستند در از بین بردن آفت موفق عمل کنند؛ باید منشأ آفت را شناخت و عامل کنترل زیستی مناسب آن را جمع‌آوری کرد. عوامل کنترل زیستی را می‌توان از همان منطقه جغرافیایی که آفت از آن وارد شده است، پیدا کرد. سپس باید این عوامل را تحت شرایط کنترل‌شده پرورش داد و برای کنترل آفات، رهاسازی نمود. از سال 1890 تا 1960، تقریباً 2300 گونه عامل کنترل زیستی در حدود 600 منطقه در سراسر جهان برای کنترل آفات معرفی شده اند. سطح کلی استقرار این عوامل کنترل زیستی 34 درصد محاسبه شده است. کنترل کامل آفات هدف در 16درصد و در 42درصد موارد دیگر کنترل آفات در حد مطلوب بوده است. کارایی کنترل در این روش طی 100 سال گذشته افزایش نیافته است. ارزش اقتصادی: متداول‌ترین روش برای تعیین منافع اقتصادی برنامه‌های کنترل بیولوژیک کلاسیک، تجزیه و تحلیل نسبت هزینه به سود است که روشی سیستماتیک است. برنامه‌های کنترل بیولوژیک کلاسیک بالاترین کارایی را مدیریت آفات داشته اند به طوری که سود اقتصادی آنها بیش از میلیاردها دلار بوده است. کنترل بیولوژیکی حمایتی: کنترل بیولوژیکی حمایتی شامل فعالیت‌هایی است که در آن جمعیت عوامل کنترل زیستی از طریق تولید انبوه، انتشار دوره‌ای و استقرار کوتاه مدت یا میان مدت، برای کنترل آفات بومی یا غیربومی در مدیریت تلفیقی آفات مورد استفاده قرار می‌گیرند. کنترل بیولوژیک حمایتی روشی است که به دلیل اثربخشی گسترده به طور گسترده‌ای توسط عموم متخصصین شناخته شده است. تعداد عوامل کنترل زیستی به کاربرده شده از این طریق در سال‌های اخیر افزایش چشمگیری داشته است. ارزش اقتصادی: اثر بخشی و مقرون به صرفه بودن کنترل بیولوژیکی حمایتی در مدیریت آفات کاملا اثبات شده است. اجرای موفقیت آمیز این روش در 17.1 میلیون هکتار از اراضی کشاورزی جهان تخمین زده شده است. 142 شرکت تجاری بزرگ بین المللی و بیش از 130 گونه ارگانیسم مفید که 53 مورد آنها بندپایان شکارگر و 46 مورد آن پارازیتوئید هستند، در این روش استفاده شده است. فهرست عوامل کنترل بیولوژیکی که در این روش به صورت موفق بکاربرده شده اند در سایت
(www.birc.org) قابل مشاهده است. کنترل بیولوژیکی حفاظتی: کنترل بیولوژیکی حفاظتی به دنبال درک تأثیرات منفی عملکرد عملیات انسانی بر عوامل کنترل زیستی موجود در یک سیستم است، تا با حذف تاثیرات منفی و تقویت تاثیرات مثبت توانایی عوامل کنترل زیستی را برای کنترل آفات افزایش دهد. کنترل بیولوژیکی حفاظتی در واقع اصلاح محیط برای محافظت و تقویت عوامل کنترل زیستی است. این فعالیت‌ها از اصلاح روش‌های استفاده از آفت کش‌ها گرفته تا دستکاری مفید زیستگاه عوامل کنترل زیستی در یک سیستم زراعی را شامل می شود. استفاده از سموم دفع آفات را می‌توان به طرق مختلف به نفع عوامل کنترل زیستی تغییر داد: 1- اجرای کنترل شیمیایی فقط در مواردی که ضرورت ایجاب می کند. 2- استفاده از ترکیبات فعال و فرمولاسیون‌هایی که به طور انتخابی برای عوامل کنترل زیستی مضر نیستند. 3- استفاده از کمترین میزان موثر آفت کش و تفکیک زمانی و مکانی عوامل کنترل زیستی و سموم دفع آفات. ارزش اقتصادی: بر خلاف سایر روش‌های کنترل بیولوژیکی، ارزیابی‌های اقتصادی برنامه‌های کنترل بیولوژیکی حفاظتی نه تنها به ندرت اتفاق افتاده است و این خود دلیل اصلی توجه کمتر به آن بوده است. لذا ضرورت دارد با در نظر گرفتن جنبه های مختلف زیست محیطی و اقتصادی ارزش واقعی اقتصادی این روش در مدیریت تلفیقی آفات بیشتر مطالعه شده و مورد توجه ویژه قرار گیرد.