عبداله کوثری و زیستن در زمانه دیکتاتورها

آمــریکای لاتین به شــکل عجــیبی نامش با استعمار و انقلاب‌ و دیکتاتوری گره خورده است. این را می‌توان در تمامی اشکال هنری و ادبی در این گوشه از دنیا دید: از پرو و کوبا و کلمبیا گرفته تا برزیل و شیلی و آرژانتین و دیگر کشورها. از گابریلا میسترال به عنوان اولین نوبلیست آمریکای لاتین و میگل آنخل آستوریاس به‌عنوان دومین نوبلیست، تا گابریل گارسیا مارکز، ارنستو ساباتو، آله‌خو کارپنتیه، خورخه لوییس بورخس، پابلو نرودا، ماشادو د آسیس، خوسه دونوسو، کارلوس فوئنتس، خوان رولفو، خولیو کورتاسار، ماریو باگاس یوسا، و روبرتو بولانیو.
سهم عبداله کوثری از جهان آمریکای‌لاتین، سهم به‌سزایی است: ترجمه آثار ماریو بارگاس یوســا، ماشادو د آسیــس، خوســــه دونوسو و کارلوس فوئنتس، به عنوان چهار‌تا از مهم‌ترین و تاثیرگذارترین نویسنده‌های جهان.
در ایــن میان، آثـــار ماریو بارگــاس یــوسا رمان‌نویس پرویی را شاید بتوان مهم‌ترین و بهترین ترجمه‌های عبداله کوثری به شمار آورد. رمان‌نویسی که با هریک از کتاب‌هایش، دریچه‌ای رو به جهان باز می‌کند تا به ما بیاموزد که چرا مردم با دیکتاتورها مخالفند. زندگی و زمانه یوسا از تولد تا بلوغ و سپس نویسنده‌شدنش در آمریکای لاتین می‌گذرد: جایی که مامنی است برای بروز انقلاب‌ها و دیکتاتورها و سرخوردگی مردمی که هرروز در خیابان شاهد سربریدن رویاهاشان هستند. یوسا از این مردم و این دیکتاتورها می‌نویسد: از پرو تا برزیل و دومنیکن و ایرلند. یوسا می‌‌نویسد تا بگوید که ادبیات دشمن طبیعی همه دیکتاتوری‌ها است و خواندن حس امید و آرزوی داشتن جامعه‌ای بهتر را درون شهروندان به ‌وجود می‌آورد؛ جایی که مردم بتوانند رویاهای خود را آزادانه دنبال کنند. از همین منظر است که می‌توان او و آثارش را در پیوندی ناگسستنی با تاریخ و سیاست در آمریکای لاتین و جهان دانست.
کتاب‌های ماریو بارگاس یوسا یکی از خواندنی‌ترین آثار ادبی جهان است: جنگ آخرزمان، سور بُز، گفت‌وگو در کاتدرال، سه کتابی است که عبداله کوثری ترجمه کرده. «جنگ آخرزمان» عجیب با نام یوسا و عبداله کوثری عجین شده: رمانی جاه‌طلبانه و تراژیک که نام یوسا را در ادبیات جهان و نام عبداله کوثری را در ادبیات ترجمه ماندگار کرده است. رمانی که تایمز آن را عظیم توصیف کرد و گاردین آن را دستاوردی فوق‌العاده برای نویسنده‌اش. جالب اینکه «جنگ آخرزمان» نخستین اثری از یوسا است که خارج از مرزهای پرو رخ می‌دهد: یعنی برزیل قرن نوزدهم. این رمان روایت داستان شورش و جنگ کانودوس است که در شمال شرقی برزیل، منطقه‌ باهیا، می‌گذرد. یوسا رویکردی را که «جنگ آخرزمان» دارد، بعدها در «سور بز» هم دنبال می‌کند: نمایشی خیره‌کننده از تعداد زیادی از کاراکترها و خرده‌روایت‌ها و داستان‌ها در زمانه دیکتاتورها.
تصویر دیگری از زندگی و زمانه دیکتاتورها در آمریکای لاتین در «سور بز»، ما را با یوسای دیگری مواجه می‌سازد تا تصویر دیگری از رمان تاریخی به ما بدهد: رمانی که هم تاریخ است هم ادبیات. یوسا در این رمان به سراغ رافائل لئونیداس تروخیو دیکتاتور دومنیکن می‌رود. تروخیو از زمان روی‌کارآمدنش در 1930 تا وقتی که در 30 مه 1961 درحالی‌که به دیدار محبوبش مونی می‌رفت ترور شد.
زیستن در زمانه دیکتاتورها، در دیگر آثار ترجمه‌شده عبداله کوثری از آمریکای لاتین نیز حضور چشمگیری دارد: «حکومت نظامی» و «باغ همسایه» نوشته خوسه دونوسو: دونوسو از نویسندگان مهم دوره شکوفایی ادبیات آمریکای لاتین به شمار می‌رود. او در اعتراض به دیکتاتوری پینوشه تن به تبعیدی خودخواسته داد و چندین سال را در مکزیک، اسپانیا و آمریکا زندگی کرد.
ماشادو دِ آسیس با آثاری چون ««دُن کاسمورو»، «کینکاس بوربا» و «خاطرات پس از مرگ کوباس» بار دیگر تداعی نام عبداله کوثری در ادبیات آمریکای لاتین و در اینجا برزیل است: «دنیای ماشادو دآسیس سرشار از ابهام و عدم قطعیت است. در هر سه رمان او خواننده با راوی غیرقابل اعتمادی رو‌به‌روست. در هر سه رمان راوی وضعیت خاصی دارد که روایت او را از هر حیث آماج تردید می‌کند. او در «خاطرات پس از مرگ براس کوباس»، روای مرده ‌است و فارغ از داوری زندگان و از جایگاهی فراتر از ایشان زندگی خود را روایت می‌کند. در «دن کاسمورو» راوی اعتراف می‌کند که حافظه‌اش چنان‌که باید یاری‌اش نمی‌کند و در «کینکاس بوربا» قهرمان داستان گرفتار نوعی جنون است؛ بدین ترتیب، ماشادو د آسیس هرگونه قطعیت را از رئالیسم خود می‌زداید.»
بیش از ســـه دهه حضــور در ادبــیات آمریکای لاتین، نه‌تنها از عبداله کوثری نامی ماندگار در ترجمه ثبت کرده، که ما را به کشفِ دیگری از خودمان در زمــانه دیکتاتورهــا و انقلاب‌هــای آمریکای لاتین می‌برد.