پتروپالایشگاه‌ها در حاشیه اقتصاد ملی!

در حال حاضر ظرفیت تولید نفت خام و میعانات گازی در ایران روزانه 4.7 میلیون بشکه است که از این میزان، 2.1 میلیون بشکه در داخل کشور در پالایشگاه‌های موجود فرآورش می‌شود و روزانه 2.6 میلیون بشکه نیز ظرفیت صادراتی برای ایران وجود دارد. بعد از اعمال تحریم‌ها، صادرات نفت ایران از ظرفیت روزانه 2.6 میلیون بشکه به ارقامی زیر یک میلیون بشکه در روز کاهش یافت و در این دو سال تحریمی می‌توان گفت که میانگین صادرات نفت ما رقمی حدود 900 هزار بشکه در روز بوده است. یعنی ما در این سال‌ها درآمدی معادل صــادرات روزانــه 1.7 میلیون بشکه را از دست داده‌ایم. اگر این 1.7 میلیون بشکه را ضرب در 365 روز کنید و سپس این رقم را در میانگین قیمت هر بشکه نفت (48 دلار بر بشکه) ضرب کنید، عددی معادل 30 میلیارد دلار در هر سال محاسبه می‌شود. یعنی دولت در دوران تحریم سالانه معــادل 30 میلیارد دلار درآمد نفتی خود را به دلیل نداشتن ظرفیت پالایشی و پتروپالایشی از دست داده است. ظرفیت پالایشی هر کشور به‌عنوان یکی از شاخص‌های قدرتمندی و مقاوم بودن اقتصاد آن کشور در نظر گرفته می‌شود. بنابراین در سال‌های اخیر کشورهای آمریکا، چین و عربستان به شدت بر افزایش ظرفیت پالایشی خود متمرکز بوده‌اند. برای مثال چین در دو دهه اخیر ظرفیت پالایشی خود را سه برابر کرده است. عربستان نیز در 20 سال اخیر ظرفیت پالایشی خود را دو برابر کرده است و در کنار این موضوع برای خرید ظرفیت پالایشی سایر کشورها نیز اقدام کرده است. مثلا عربستان بیش از 50 درصد از سهام بزرگترین پالایشگاه آمریکا با نام پورت آرتر را به عنوان سهام مدیریتی خریداری کرده است. همچنین سهام برخی پالایشگاه‌های شرق آسیا را خریداری کرده است و در این کشورها نیز قرارداد 30 ساله تامین خوراک برای پالایشگاه‌های خریداری شده منعقد کرده است. باتوجه به شرایط تحریمی ایران، شاخص ظرفیت پالایشی برای ایران نسبت به عربستان شاخص با اهمیت‌تری است و لازم بود ایران از همان 20-30 سال گذشته برای توسعه پالایشگاه‌ها و پتروپالایشگاه‌ها برنامه‌ریزی کرده و اقدامات موثری را در دستور کار قرار می‌داد. توسعه پتروپالایشگاه‌ها سه مزیت عمده برای ایران به همراه دارد؛ اول تبدیل نفت خام به فرآورده‌های نفتی و پتروشیمیایی برای کشور ارزش افزوده ایجاد می‌کند. از طرفی نوسانات قیمتی فرآورده‌ها نسبت به نفت خام در بازار جهانی بسیار کمتر است. مثلا در شرایط کرونا قیمت نفت خام یک سوم شد، ولی قیمت بسیاری از فرآورده‌های شیمیایی و پتروشیمیایی حتی در شرایط کرونا نیز افزایش داشت. مزیت دوم توسعه پتروپالایشگاه‌ها ایجاد اشتغال است. احداث یک پتروپالایشگاه با ظرفیت 300 هزار بشکه‌ در طول دوره ساخت برای 40 هزار نفر اشتغالزایی مستقیم ایجاد می‌کند. بعد از بهره‌برداری پتروپالایشگاه نیز در صورتی که ذیل این واحد، صنایع پایین‌دستی و پارک‌های شیمیایی و زنجیره ارزش شکل‎ بگیرد، باز همین 40 هزار شغل حفظ خواهد شد. مزیت سوم پتروپالایشگاه‌ها مربوط به مقاوم‌سازی اقتصاد و بی‌اثر کردن تحریم‌های نفتی است. طی دو سال اخیر، صادرات نفت خام ایران به زیر یک میلیون بشکه در روز کاهش پیدا کرده است، اما صادرات فرآورده‌های پالایشی در شرایط تحریمی رشد چشمگیری داشته و به اوج رسیده است، به طوری که در سال 99 بنزین جایگاه نخست کالای صادراتی غیرنفتی در کشور را کسب کرده است و حدود 3 میلیارد دلار برای کشور ارزآوری داشته است. به گزارش موسسات معتبر انرژی دنیا، ایران بزرگ‌ترین دارنده منابع هیدروکربوری دنیاست. بانک جهانی نیز اخیرا در گزارشی درباره «ثروت در حال تغییر ملت‌ها» اشاره کرده است که ایران تا 155 سال دیگر نفت خواهد داشت. این یعنی هنوز هم برای توسعه پتروپالایشگاه‌ها دیر نشده است و ما باید در این حوزه برنامه‌ریزی کنیم.