فایل صوتی ظریف، شفاف‌سازی و فرصت‌های پیش‌رو

هرچند انتشار فایل صوتی گفت‌وگوی آقای لیلاز و دکتر ظریف در چارچوب پروژه تاریخ شفاهی دولت‌های جمهوری اسلامی انجام شده است و آقای ظریف و مصاحبه‌کننده بارها تکرار کرده‌اند که این صحبت‌ها برای ثبت در تاریخ است و قاعدتا باید در اسناد بایگانی‌شده نگهداری شود اما امروز با انتشار این گفت‌و‌گو مواجه هستیم؛ در حالی که یقینا انتشار این مطالب نه قانونی است و نه اخلاقی. وزیر امور خارجه در این گفت‌وگو بارها تاکید کرده این سخنان جهت انتشار نیست و طبیعتا ممکن نیست که نهاد ریاست‌جمهوری این فایل را منتشر کرده باشد. اگر چنانچه قصد انتشار این گفت‌و‌گو وجود داشت به شکل دیگری منتشر می‌شد. بنابراین، به طور اصولی نهاد ریاست‌جمهوری و ظریف از انتشار این فایل مبرا هستند. اما در خصوص انتشار این گفت‌و‌گو چند نکته وجود دارد که عدم‌پاسخگویی به این نکات و عدم مداقه در آنها اشتباه است: 1- احتمال ربوده شدن این فایل‌ها وجود دارد، همان‌گونه که طی سال‌های اخیر شاهد اتفاقاتی ضد‌امنیتی همچون ترور دانشمندان هسته‌ای، لو رفتن اسناد هسته‌ای از محل بایگانی‌شان و ... بوده‌ایم. وظیفه دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی این است که پاسخگوی چنین اتفاقاتی باشند. حوادث یاد شده و به ویژه حادثه چند روز قبل در نطنز نشان می‌دهد که نفود بیگانه در کشور ما می‌تواند جدی باشد و ضربات سنگینی را به ما وارد کند. 2- در این‌گونه موارد که جنبه افشاگری دارد اینکه افشاگر چه کسی است، یک طرف موضوع است، اما جنبه دیگر آن، این است که اکنون که این فایل منتشر شده و تأثیر خود را خواهد گذاشت و امکان پاک کردن یا سانسور آن وجود ندارد. موضوعاتی که در این گفت‌و‌گو برای ثبت در تاریخ مطرح می‌شود مربوط به پایه‌های سیاست خارجی جمهوری اسلامی و سیاست‌های منطقه‌ای و دیدگاه‌های وزیر خارجه‌ای است که باید اراده حاکمیت از طریق او متبلور شود. لذا این سخنان باید مورد توجه قرار گیرد و اینکه انتشار آن قانونی یا غیرقانونی بوده نمی‌تواند از تأثیر آن در سیاست خارجی بکاهد. بنابراین، از این پس باید راهی برای معالجه شکاف‌هایی پیدا کرد که ظریف در گفت‌و‌گوی خود از آنها سخن می‌گوید. مطالبه جدی افکار عمومی امروز توضیح مطالب مطرح شده از سوی مسئولان است و نظام باید در قبال این مهم پاسخگو باشد. غیرقانونی بودن این افشاگری، نباید موجب دامن زده شدن به درگیری‌های داخلی شود؛ بلکه باید به دنبال یک «سیاست ملی» برای برخورد با این موضوعات و حل مشکلاتی که ظریف از آنها گلایه کرده، باشیم و بهترین بهره‌ای است که می‌توان از این اتفاق گرفت. با این پدیده دو گونه می‌توان برخورد کرد: یک راه همانی است که به مخالفان ظریف اجازه دهیم سیاست تخریب را ادامه دهند و اوضاع را از اینکه هست پیچیده‌تر کنند. راه صحیح‌تر آن است که از این اتفاق در جهت منافع کشور و بازبینی در سیاست‌های کلی- البته با هماهنگی کلان نظام و اجماع عمومی و با عنایت به مذاکرات جاری- در جهت اتخاد تصمیمات صحیح و رفع ابهامات افکارعمومی استفاده کنیم. 3- باید بدانیم مرکزی در نهاد ریاست‌جمهوری وجود دارد که تجربیات 8 یا 4 ساله وزرا را گردآوری می‌کند تا وزرای بعدی از آن استفاده کنند. در دولت‌های مدرن تصمیمات بر مبنای اصل «استمرار» اتخاذ می‌شود که در سیاست خارجی کاربرد فراوانی دارد و موجب وحدت‌رویه می‌شود. زمینه تحقق این منطق هم وصل کردن تجربیات دولت‌های مختلف به یکدیگر است و سنت مستندسازی تجربیات وزرا در همین چارچوب صورت می‌گیرد. فایل صوتی دکتر ظریف یکی از چندین سند موجود در این زمینه است. در دوران آقای هاشمی ایشان خاطرات خود را به صورت روزنوشت می‌نوشت که الان در حال انتشار سالانه است. از دولت خاتمی قرار بر این شد که هر وزیری در پایان کار تجربیات خود را برای بهره‌برداری وزیر بعدی و ثبت در تاریخ منتشر کند. من از دولت احمدی‌نژاد خبر ندارم اما در دولت روحانی هم این کار ارزشمند صورت گرفته، اما نکته این است که زمان و مکان انتشار مصاحبه‌های یاد شده در اختیار اشخاص نیست. بنابراین باید سازوکاری وجود داشته باشد که چگونه منتشر شوند. در سایر کشورهای جهان نیز برای انتشار اسناد محرمانه قانون و سازوکاری وجود دارد. به عنوان مثال در انگلستان اسناد محرمانه بعد از 30 سال منتشر می‌شود؛ لذا همانطور که گفتم، انتشار فایل یاد شده جنبه قانونی و اخلاقی ندارد. 4- در کلیه تصمیم‌گیری‌ها در سطوح عالی کشور اختلاف‌نظر میان بخش‌های مختلف تصمیم‌گیر وجود دارد و در نهایت این مقامات بالاتر هستند که تصمیم گرفته و تدبیر امور می‌کنند، لذا اختلافاتی که آقای ظریف در این فایل از آنها سخن می‌گوید امری غیرعادی و غیرطبیعی نیست و در بیشتر جلساتی که با حضور سازمان‌های مختلف برگزار می‌شود دیدگاه‌های مختلف وجود دارد که نهایتا یک دیدگاه برای اجرا انتخاب می‌شود. 5- اگر بخواهیم در مورد محتوای سخنان ظریف اظهارنظر کنیم باید گفت در قسمت‌هایی از سخنان ظریف که منتشر شده او یک ریتم منطقی را پیگیری کرده و در این فایل مشخص است که او در مواردی که تصمیماتی خلاف دیدگاه کارشناسی وزارت خارجه گرفته می‌شده حرفش را صراحتا می‌زده و مصلحت‌اندیشی نمی‌کرده که این امر قابل تقدیر است و نشان از شرافت حرفه‌ای ظریف دارد. اینجاست که می‌توانیم تأکید کنیم حرف آنانی که ظریف را «ترسو» و «مسامحه کار» می‌خوانند، غلط است. در پایان به عنوان یک کارشناس وزارت امور خارجه تأکید می‌کنم ظریف وزیر خارجه‌ای است که به هیچ‌عنوان از ارائه دیدگاه‌های کارشناسی و بیان مطالبات حرفه‌ای برای تحقق منافع ملی کوتاهی نکرده است.