دستاوردهای مثبت احیای برجام

چهار سال خاورمیانه بدون برجام ارمغان و دستاوردی جز جنگ، تنش و افزایش بحران برای منطقه نداشت. مذاکرات وین، مجموعه گفت‌وگوهایی است که به منظور بازگشت کامل طرفین به برجام به ویژه ایران و آمریکا در حال انجام است و طرفین تلاش می‌کنند حول محور سه موضوع رفع تحریم‌های ناقض برجام از سوی آمریکا، اقدامات هسته‌ای ایران و ترتیب و تقدم اقدامات به یک تعریف واحد برسند. به همین خاطر، سه کارگروه در این رابطه تشکیل شده است. در مورد هر کدام از سه موضوع فوق‌الذکر اختلاف‌نظراتی میان طرفین به ویژه ایران و آمریکا وجود دارد، بنابراین لازم است طرفین در هر حوزه به یک تعریف واحد از مسائل برسند و لیستی از اقداماتی را که باید انجام شود، روی کاغذ بیاورند. این توافق، می‌تواند نقشه‌راه بازگشت به برجام باشند. طرف ایرانی تاکید دارد همه تحریم‌هایی که در زمان ترامپ علیه ایران اعمال شده‌اند، باید لغو شود. طرف آمریکایی این تعریف را قبول ندارد و فقط معتقد به رفع تحریم‌های ناسازگار با برجام است که از زمان خروج آمریکا از این توافق وضع شده‌اند. باید مخرج‌مشترک و نقطه اتصالی که این دو دیدگاه متضاد را به هم پیوند بزند، شکل بگیرد. آمریکایی‌ها می‌گویند همزمان با لغو تحریم‌ها بازگشت کامل طرفین به برجام باید انجام شود، ایران معتقد است بازگشت به هر تعهدی منوط به رفع تحریم‌ها و راستی‌آزمایی از آنها است که این کار، الزاما طولانی‌مدت نیست و می‌تواند کوتاه باشد. نحوه ترتیب و تقدم اقدامات و اینکه در چه فاصله زمانی باشد هم باید مورد تفاهم طرفین قرار گیرد. با وجود دشواری‌ها و اختلافات، چشم‌انداز مذاکرات روشن است. این امکان وجود دارد که طرفین در کوتاه‌مدت به توافق برسند. مساله بعدی، مربوط به چشم‌انداز مناسبات طرفین بعد از بازگشت به برجام است که چگونه می‌خواهند به سایر اختلافات -‌که ارتباطی با برجام ندارد ولی ریشه در خروج آمریکا از توافق هسته‌ای داشت- رسیدگی کنند. اما این موضوع، موکول به آینده است و احتمال دستیابی به توافقی در این باره در کوتاه‌مدت نیز قابل‌تصور نیست. ما توافق موقت نداریم بلکه موضوع، احیای برجام و بازگشت آمریکا به آن براساس توافق سال ۲۰۱۵ است. اگر آمریکا به برجام بازگردد، در انجام تعهداتش صادق بوده و آنها را کامل انجام دهد و اقدامات خصمانه‌اش را نیز متوقف کند، امکان گفت‌وگو بر سایر مسائل اختلافی یا منافعی مشترک ناشی از همکاری طرفین، وجود دارد ولی این موضوع موکول به آینده است. در ابتدای آغاز به کار دولت بایدن، نکته‌ای که از سوی آمریکا مطرح می‌شد، این بود که اگر ایران به برجام برگردد، آمریکا نیز به این توافق بازمی‌گردد. امروز برای آنها مسجل شده ایران این فرمول غیرمنصفانه را نمی‌پذیرد؛ چراکه این آمریکایی‌ها بودند که از برجام خارج شدند ولی ایران همچنان در آن حضور دارد. اکنون آنچه در دستورکار آمریکاست، بحث بازگشت همزمان است. این همزمانی، آنی و همگام نیست بلکه در یک بازه نزدیک مطرح است. این انعطاف اکنون در آمریکا به وجود آمده و آنها فهمیده‌اند این انتظار که ایران ابتدا به برجام بازگردد، یک درخواست زیاده‌خواهانه است و همین فهم تازه موجب پیشرفت در مذاکرات و خروج از بن‌بست شده است. نقش روسیه و چین در مذاکرات هسته‌ای نسبت به سایر اعضا، واقع‌بینانه‌تر است. از منظر آنها، تنها جایگزین نابودی برجام، بازگشت تهران و واشنگتن به نقطه صفر و افزایش تنش‌ها میان طرفین است، به‌گونه‌ای که در این افزایش تنش، منافع آنها به ویژه در منطقه نیز متضرر می‌شود. اروپایی‌ها نیز متوجه پیامدهای از دست رفتن برجام شده‌اند و همین مساله، موجب فعال‌تر شدن آنها شده است.

اروپا متوجه شده لازمه هرگونه گفت‌وگو و همکاری برای حل مشکلات، احیای برجام است، روسیه، چین و اروپا هم‌نظر هستند که برجام ۲۰۱۵ باید احیا شود و از این طریق است که شرایط مثبتی برای پیگیری سایر مسائل به وجود می‌آید. همچنین برخلاف سال ۲۰۱۵ که هر کدام از اعضای برجام، منافع مختلفی را پیگیری می‌کردند، اکنون متفق‌القول هستند که برجام ۲۰۱۵ باید احیا شود. در آمریکا امکان خروج از هر توافقی توسط دولت بعدی وجود دارد و این فقط مربوط به برجام نیست ولی باید تلاش کنیم به سایر مسائل میان دو کشور رسیدگی و منافع مشترک تقویت شوند. از این طریق، ابراز و قدرت مخالفان ایران در آمریکا تضعیف می‌شود. احیای برجام در آمریکا چالش ایجاد می‌کند ولی نباید آن را بی‌پایه فرض کرد. باید مخالفان برجام را که مورد حمایت اسرائیل و لابی‌های آن هستند، در انزوا قرار دهیم تا امکان ضربه زدن از سوی آنها به حداقل برسد. احیای برجام به سود همه کشورهای منطقه است. وقتی در طول سه سال گذشته برجام کنار گذاشته شد، شاهد افزایش تنش در منطقه و نزدیک شدن کشورها به جنگ بودیم. چهار سال خاورمیانه بدون‌برجام ارمغان و دستاوردی جز جنگ، تنش و افزایش بحران برای منطقه نداشت. اگر کوته‌فکری‌ها کنار گذاشته شود، برجام می‌تواند پایه همکاری‌های منطقه‌ای و تقویت نقاط قوت و مشترک میان کشورها باشد، جز اسرئیل که همچنان برای نابودی برجام تلاش می‌کند و قطعا نیز در آینده از این تلاش دست نخواهد کشید، هیچ کشوری نسبت به احیای احتمالی برجام ناراحت نخواهد بود و حتی برخی از آنها نسبت به این مساله ابراز خرسندی می‌کنند.