هیچ چیز جای اجرای زنده تئاتر را نمی‌گیرد

اين روزها که تئاتري روي صحنه نمي‌رود بسياري از فعالان اين حوزه تلاش دارند جاي خالي اين هنر را در فضاي مجازي يا با توزيع فيلم نمايش‌هاي ضبط شده پر کنند. به‌تازگي نيز فيلم تعداد زيادي از نمايش‌هاي اجرا شده در يک سامانه اينترنتي ارائه شده است. اين فيلم‌ها عموما با يک دوربين ضبط شده و تصوير بازيگران را در نمايي باز به نمايش مي‌گذارد ضمن اينکه صدابرداري آنها عموما حرفه‌اي نيست که همين موضوع سبب شده هنرمندان تئاتر نسبت به شيوه نمايش اين آثار، نظرات گوناگوني ارائه دهند. در همين زمينه رضا بهبودي بازيگر شناخته شده تئاتر در گفت‌وگو با ايسنا بر اين نکته تاکيد کرد: مخاطبي که در فضاي مجازي يا در قالب DVD¡ Ýíáã ÊÆÇÊÑí ÑÇ ãíÈíäÏ¡ åãæÇÑå ÈÇíÏ Èå íÇÏ ÏÇÔÊå ÈÇÔÏ ˜å Âäå ãíÈíäÏ¡ ÊÆÇÊÑ äíÓÊ¡ Èá˜å ÊÕæíÑí ÇÒ í˜ ÇÌÑÇÓÊ. Çæ ÈÇ ÊǘíÏ ÈÑ Çíä˜å åí íÒ äãíÊæÇäÏ ÌÇí ÇÌÑÇí ÒäÏå ÊÆÇÊÑ ÑÇ ÈíÑÏ¡ ÎÇØÑäÔÇä ˜ÑÏ: ãÏíæãåÇí ÏíÑ ãÇääÏ ÓíäãÇ Èå ÍÖæÑ ÏÑ ÝÖÇí ãÌÇÒí íÇ Ç˜ÑÇä ÂäáÇíä Êä ÏÇÏåÇäÏ æáí Çíä ÇÊÝÇÞ äãíÊæÇäÏ ÈÑÇí ÊÆÇÊÑ ÑÎ ÈÏåÏ ÒíÑÇ ÊäåÇ ãÏíæãí ÇÓÊ ˜å ÈÇ ÍÖæÑ ÒäÏå ÊãÇÔÇÑ æ ÈÇÒíÑ Ô˜á ãííÑÏ. ÈäÇÈÑÇíä ãÎÇØÈ äÈÇíÏ Âäå ÑÇ ÇÒ ÑÇååÇí ÏíÑí ÏÑíÇÝÊ ãí˜äÏ¡ Èå ÍÓÇÈ ÊÆÇÊÑ ÈÐÇÑÏ Èá˜å ÈÇíÏ Âä ÑÇ ÈåÚäæÇä ÊÆÇÊÑ ÖÈØ ÔÏå ÏÑ äÙÑ ÈíÑÏ.

در تئاتر تماشاگر آزادي انتخاب دارد

بهبودي با اشاره به ويژگي‌هاي اجراي زنده تئاتر اضافه کرد: تماشاگر در اجراي زنده تئاتر، آزادي انتخاب دارد. او آزاد است هر جا را که دوست داشت نگاه کند حتي اگر تاکيدي روي بخش خاصي باشد. او مي‌تواند زوايه‌اي ديگر را انتخاب کند يا نظاره‌گر واکنش بازيگر ديگري در گوشه صحنه باشد. به همين دليل گاهي برخي از تماشاگران چند بار به ديدن يک نمايش مي‌آيند چون مي‌خواهند هر بار از زاويه‌اي ديگر به آن اثر بنگرند. اين مدرس بازيگري ادامه داد: اما در سينما وقتي تصوير کات مي‌خورد، ديگر نمي‌توان زاويه‌اي تازه براي تماشاي آن انتخاب کرد. او ابراز تاسف کرد: تئاترهاي ضبط شده عموما توسط دوستاني ضبط شده‌اند که آشنايي چنداني با لحظه‌هاي تئاتر ندارند. به اين معنا که دقت ندارند که آن فيلم در چه لحظه‌اي بايد کات بخورد و در بسياري از موارد، کات‌هاي آنها اشتباه است چون فقط يک برداشت و تصوير کلي از کل نمايش ارائه مي‌دهد. بهبودي از تاثير متقابل بازيگر و تماشاگر بر يکديگر به‌عنوان ديگر ويژگي مهم تئاتر نام برد و افزود: آنچه تئاتر را منحصر به‌فرد مي‌سازد، تاثير متقابل تماشاگر و بازيگر است. ضمن اينکه حضور جمعي افراد و تاثيراتي که خود تماشاگران بر يکديگر مي‌گذارند نيز نکته ديگري است. در کنار اينها اتفاقات لحظه‌اي و بداهه‌آميزي است که نبايد فراموش کنيم اما همه اينها در تئاترهاي ضبط شده منتفي يا تنها متعلق به يک شب خاص است. او ادامه داد: اينها به معناي آن نيست که هر اجراي تئاتر قطعا متفاوت است ولي نمي‌توان نقش موجوديت انساني بازيگر و تفاوت تماشاگران هر اجرا را ناديده گرفت. فارغ از هر گونه ارزش‌گذاري بايد اين نکته را در نظر بگيريم که تفاوت تماشاگران، حال و هواي کار را تغيير مي‌دهد. جنسيت غالب تماشاگران در يک اجرا، ميزان تحصيلات‌ يا متوسط سن‌شان، حضور گروهي تماشاگران و... در اجرا اثرگذار است. بهبودي افزود: گاهي يک نهاد يا ارگان خاص بخشي از ظرفيت سالن اجرا را رزرو مي‌کند و تعدادي از تماشاگران با يکديگر آشنا يا دوست هستند. همه اينها بر حس و حال اجرا اثر مي‌گذارد. همچنانکه وقتي در خارج از تهران اجرا داريم، فضاي فکري و فرهنگي تماشاگران در شهرهاي مختلف متفاوت است. به همين دليل هر اجراي تئاتر در اصطلاح مود خاص خود را دارد. بازيگر نمايش‌هاي «متران پاژ» و «ملاقات بانوي سالخورده» گفت: تماشاگر بايد با در نظر گرفتن همه اين موارد، آن تئاتر ضبط شده را ببيند که اين تماشا کردن با تماشاي يک فيلم سينمايي يا تلويزيوني متفاوت است چون در آنجا تصميمي نهايي توسط کارگردان و تهيه‌کننده گرفته شده و نمي‌توان نسخه دومي برايش متصور بود، مگر اينکه کسي دوباره آن فيلمنامه را بسازد که به اثري ديگر تبديل مي‌شود؛ ولي در شکل کلي، تماشاگر فيلم سينمايي يا تلويزيوني، آن اثر را از زاويه ديد انتخاب شده کارگردان مي‌بيند و خودش آزادي انتخاب ندارد.

تله‌تئاتر، مديومي بين تئاتر و سينماست

او در ادامه درباره تله تئاتر و ويژگي‌هاي آن نيز توضيح داد: تله تئاتر هم مسلما تئاتر نيست ولي تفاوتي که تله تئاتر با نسخه‌هاي ضبط شده تئاترهاي روي صحنه دارد، در تصويربرداري آنهاست. به اين صورت که تله تئاتر، مديومي بين تئاتر و سينماست که نمايشنامه آن اختصاصا براي تلويزيون نوشته شده است. بهبودي خاطرنشان کرد: در دنيا نمايشنامه‌نويساني داريم که ويژه تلويزيون مي‌نويسند ولي مشکل ما اين است که گاه در کمبود اينگونه نمايشنامه‌ها که نويسنده متخصص خاص خود را مي‌طلبد، دوستان نمايشنامه‌هايي را انتخاب مي‌کنند که خصلت صحنه‌اي دارد و با اندک تغييراتي، آن را به تله تئاتر تبديل مي‌کنند درحاليکه آن اثر توليد شده تله تئاتر نيست چون نقص دارد و به مديوم درست خود تبديل نشده است. اين بازيگر متذکر شد: نمايشنامه‌نويسي تلويزيوني يک تخصص است و در کشورهاي ديگر چنين متخصصاني داريم که نمايشنامه‌هايشان به فارسي هم ترجمه شده است. اين نوع نمايشنامه‌نويسي در ايران به‌دليل جا نيفتادن تئاتر تلويزيوني متاسفانه خيلي جدي برگزار نشده و نويسندگان ما تمايل چنداني به آن ندارند در حاليکه نوشتن نمايشنامه‌هاي راديويي مقوله‌اي جا افتاده براي نويسندگان ماست. بهبودي، نمايشنامه‌نويسي تلويزيوني را يک تخصص برشمرد و خاطرنشان کرد: نوشتن نمايشنامه تلويزيوني کار هر کسي نيست و نويسنده متخصص خود را مي‌طلبد و مانند فيلمنامه مختصات خاص خود را دارد. همچنانکه نوشتن فيلمنامه تلويزيوني با سينمايي متفاوت است. جالب اينجاست که اگر در تلويزيون فيلمنامه‌اي مختصات سينمايي پيدا کند، امتيازي براي آن اثر به شمار مي‌آيد ولي اگر فيلمنامه سينمايي حالت تلويزيوني پيدا کند، يک ضعف محسوب مي‌شود. همه اينها مديوم‌هايي است که در جاي خود بايد به‌درستي از آنها استفاده کرد.