دانشمندی معتدل و پرتلاش
آرمان ملي: از نسل اول علماي انقلاب، چندان که بايد و شايد، باقي نماندهاند. سرآمدان آنان را که بهشماره درآوريم، بيشتر آنان رفتهاند و يادي از آنان به يادگار يا آثاري از آنها براي رهجويان علم و آگاهي، در اين سو و آن سو يافت ميشود. در اين نوشته نيمنگاهي به يکي از علماي نسل اول انقلاب که در رديف بزرگان حوزه علميه قم ايستاده بود، خواهيم داشت. ابراهيم اميني، با نام شناسنامهاي ابراهيم حاجاميني، فرزند حسين و جواهرخانم به سال 1304 خورشيدي در نجفآباد در خانوادهاي مذهبي چشم بر جهان گشود. پدر او به شغل کشاورزي و دامداري، در سطحي که بتواند اندک هزينه خانواده 7 نفري را به سختي درآورد، مشغول بود. ابراهيم کوچکترين فرزند اين خانواده، 5 سال داشت که پدرش بر اثر بيماري درگذشت. در غياب پدر، زندگي ساده خانواده حاجاميني رو به وخامت گذاشت. براي شرايط پيشآمده، مجبور شدند زمين کوچکي را که پدر روي آن کار ميکرد، به يک کشاورز واگذار کنند تا نيمي از درآمد آن را به اين خانواده بدهد. ابراهيم در 7 سالگي به يک مدرسه شبانه غيردولتي رفت و تحصيل را آغاز کرد. چندي نگذشت که پايش به يک جلسه مذهبي باز شد. همين امر باعث شد، علاقهمند به موضوعات ديني شود و راهش را به سمت و سوي حوزه علميه تغيير دهد. زماني که آقاي اميني، به سمت و سوي حوزه علميه متمايل شد، روزهاي سخت مقابله رضاشاه با روحانيون و حوزههاي علميه بود. با وجود همه اين سختيها و گرفتاريهاي ناشي از ضعف شديد مالي، ابراهيم اميني، ميخواست درس دين بخواند و روحاني شود. در آن موقع عالم پرتلاشي در نجفآباد به نام حاجشيخاحمد حججي در جذب جوانان براي تحصيل علوم ديني کوشا بود. يکي از کساني را حاج شيخاحمد جذب کرد، آقاي اميني بود. يکي ديگر از کساني که در شکلگيري شخصيت طلبگي آقاي اميني نقش داشت، عالم وارسته و فعال اجتماعي، حاجشيخ ابراهيم رياضي بود. روحاني شناخته شده ديگري که معلم شيخابراهيم اميني، در نظر وي فرد موثري بوده، حاجشيخغلامحسين منصور است. اين سه شخصيت ارزنده ديني که از شاگردان برجسته حوزه علميه نجف اشرف بودهاند، در شکلگيري شخصيت شيخابراهيم حاجاميني نقش فوقالعادهاي داشتهاند. ابراهيم اميني، در 17سالگي براي ادامه تحصيل به قم رفت و نزد عالمان مشهور و در بزرگترين حوزه علميه ايران، به آموختن پرداخت. او بسيار علاقهمند بود که در قم بماند، اما بيش از سه ماه نتوانست در قم دوام بياورد، لذا به زادگاه خود بازگشت. گرانيهاي ناشي از جنگ جهاني دوم و سنگيني هزينه، براي طلبه جواني که هنوز به رده دريافت شهريه نرسيده بود، طاقتفرسا بود. لذا تصميم گرفت در حوزه اصفهان درس بخواند تا بتواند خورد و خوراکش را از خانه پدري بياورد. شيخابراهيم پس از 6 سال که در اصفهان با کوشش فراوان درس ميخواند، تصميم گرفت دوباره به قم برود تا از اساتيد برجسته حوزه قم استفاده کند. او در اصفهان نزد اساتيدي چون شيخنعمتا... صالحي، سيدجواد غروي، سيدمحمدباقر ابطحيسدهي، حاجميرزامحمود معيننجفآبادي، ملاهاشم جنتي، شيخيحيي فقيهايماني، حاجشيخمحمدحسن عالمنجفآبادي، حاجآقارحيم ارباب، حاجآقاحسين خادمي و حاجميرزاعليآقا شيرازي، دروس گوناگون را فراگرفت و عازم قم شد و در حجره آقاي آشيخعباس ايزدينجفآبادي ساکن شد. هم حجره شدن با آقاي ايزدي که يکي از اساتيد بود، از نظر آقاي اميني يک افتخار محسوب ميشد». آيتا... اميني در قم، براي گرفتن شهريه از مراجع و علما، موفق شد امتحان سختي را با موفقيت پشت سر بگذارد. همين موفقيت وضع زندگي او را عادي کرد و فرصت رفتن به کلاسهاي درس علماي بزرگ را بدون دغدغهاي ديگر، در اختيار او قرار داد. اميني سالهاي سال در محضر چهرههاي شاخص حوزه قم زانوي تلمذ بر زمين زد و خود از علماي شناخته شده حوزههاي علميه شد. اساتيد دروس سطح و خارج وي در قم، آقايان: حاجآقارضا صفي (بهاءالديني)، حاجشيخعبدالجواد جبلعاملي، حاجشيخميرزامحمد مجاهدي، حاجسيدمحمدرضا گلپايگاني، سيدشهابالدين مرعشينجفي، حاجسيدحسين طباطباييبروجردي، حاجسيدروحا... خميني و حاجسيدمحمدحسين علامهطباطبايي بودهاند. روشن است که در ارتقاي دانش و افزايش مقام علمي کساني که در حوزههاي علميه درس ميخوانند، چهار عنصر اصلي دخالت تام دارد. استعداد، علاقه و پشتکار، اساتيد و هم مباحثهها. حاجشيخابراهيم اميني، در زمان تحصيل، استعداد و قدرت فراگيري بالايي داشت. اساتيد فوقالذکر نيز جزو برگزيدگان علمي زمان خود بودهاند که شاگردان برتر حوزه را تربيت کردهاند. از طرفي هممباحثههاي خوبي داشت که همگي در رديف علماي بزرگ حوزه قم تعريف ميشوند، که از جمله ميتوان به حاجشيخعبدا... جواديآملي، حاجشيخعباس ايزدينجفآبادي، سيدکمالالدين موسوياصفهاني، شيخمحمد مفتحهمداني، حاجشيخمحمد کلباسياصفهاني و... اشاره کرد. اما در ميان اساتيد آيتا... اميني، دو نفر بيشتر از ديگران روي ايشان اثر داشتهاند؛ يکي امام خميني و ديگري علامه طباطبايي.
ورود به عرصه نويسندگي
از ميان روحانيون نسل اول انقلاب اسلامي، حوزويان بنامي بوده و هستند که براي مخاطبان غيرحوزوي و برحسب ضرورت مسائل روز، دست به نويسندگي به زبان فارسي زدهاند و آثار قابلاستفادهاي را از خود به يادگار گذاشتهاند، بزرگاني چون استاد شهيد مرتضي مطهري، مرحوم علي دواني، مرحوم مصطفي زماني، مرحوم آيتا...حسينعلي منتظري، مرحوم علامه نعمتا... صالحينجفآبادي، ناصر مکارمشيرازي، مرحوم اکبر هاشميرفسنجاني و عدهاي ديگر. يکي از پرکارترين عالمان اهل قلم که آثار سودمندي را به منظور افزايش معلومات اسلامي جوانان به رشته تحرير درآورده، آيتا... ابراهيم اميني است. ايشان طي 50 سال، کتابهاي متعددي را تأليف کرده که بعضي از آنها بارها توسط ناشران گوناگون تجديد چاپ شدهاند. اسامي کتابهاي وي به اين شرح است: دادگستر جهان، بانوي نمونه اسلام، آئين همسرداري، همه بايد بدانند، بررسي مسائل کلي امامت، اسلام و تمدن غرب (ترجمه)، آئين تربيت، خودسازي در اخلاق، آشنايي با مسائل کلي اسلام، اسلام و تعليم و تربيت، انتخاب همسر، کتابهاي تعليمات ديني (براي دورههاي ابتدايي و راهنمايي، 7 جلد)، دروس من الثقاله الاسلاميه در معاد و نبوت و خداشناسي، الگوهاي فضيلت در کنفرانسها، آموزش دين (4جلد)، وحي در اديان آسماني، پيامبري و پيامبر اسلام، خداشناسي. آشنايي با اسلام، آشنايي با وظايف و حقوق زن در اسلام، معاد در قرآن، امامت و امامان، جوان و همسرگزيني، ازدواج، موانع و راهحلها، نماز و روزه، امر به معروف و نهي از منکر و خاطرات آيتا... اميني. کتاب خاطرات آيتا... اميني را ايشان به قلم خودش نوشته که براي علاقهمندان به فهم شرايط حوزههاي علميه در دهههاي گذشته بسيار سودمند است و من براي نوشتن اين مقاله از اين کتاب بسيار بهره بردهام. يادآوري ميشود که بعضي از اين کتابها به زبانهاي انگليسي، آلماني، اردو، آذري، آلباني، ترکي استامبولي، عربي، تاتي، تاجيک، سواحلي، چيني، بنگالي، کريل، تايلندي و اندونزيايي ترجمه شدهاند. آيتا... ابراهيم اميني، در جريان مبارزات اسلامي عليه رژيم پهلوي، از همان ابتدا تا انتها، موضعي کاملاً روشن و انقلابي داشته است. او يکي از شاگردان امام خميني بود که هرگز در ضرورت مبارزه براي سرنگوني شاه ترديد نکرد، اما فعاليتهاي سياسي وي، مانند آن عده از علمايي که در مبارزه عملي، پيوسته ميکوشيدند و روزگاران سختي را در زندان و تبعيد ميگذراندند، نبود. اگرچه در تاييد مرجعيت آيتا... خميني در سال 1343 اقدام کرد و تلاشهاي مخفيانهاي هم داشت، اما خودش نيز ادعاي زيادي در اين رابطه ندارد. کتاب خاطرات آيتا... ابراهيم اميني، نشان ميدهد که وي در تمام صحنهها حضور داشته است. يعني از همان روزهايي که استاد محبوب او امام خميني، عَلَم مخالفت با دربار پهلوي را برافراشت، وي نيز در رديف مخالفان رژيم قرار گرفت. در ابتداي نهضت و پس از دستگيري رهبر مقتدر آن، به اتفاق دوست شجاع خود آيتا...حسينعلي منتظري، براي جمعآوري امضا از علماي بزرگ، مبني بر مرجع تقليد بودن آيتا... خميني فعال بود. در مراحل بعد هم اگر فضلا و علماي حوزههاي علميه، در حمايت از نهضت و رهبر آن به نوشتن اعلاميه و جمعآوري امضا اقدام ميکردند، ابراهيم اميني نيز از امضا و تأييد، کوتاهي نميکرد. اما همانند امروز که ايشان روش اعتدال در رفتار سياسي خود دارد، به جاي اينکه خود را براي مبارزه درگير زندان و تبعيد و گرفتاريهاي ناشي از آن کند، به مطالعه و تدريس و تأليف ميپرداخت.
مسئوليتهاي آيتا... اميني
با پيروزي انقلاب، آيتا... اميني، مسئوليتهاي اجرايي مهمي انتخاب نکرد و بيشتر در جايگاه مشورتي، عضويت در هيات امناها و همکاري با مراکز فرهنگي، علمي و پژوهشي بوده است. در هرصورت عضويت در مجامع يا مجالس گوناگون را به اين شرح به عهده داشت: عضو شوراي عالي مجمع جهاني اهل بيت، عضو هيأت امناي دانشگاه امام صادق(ع)، عضو و نايب رئيس مجلس خبرگان رهبري، عضو هيأت علمي و برنامهريزي مجمع جهاني علوم اسلامي، رئيس دبيرخانه مجلس خبرگان، رئيس شوراي عالي تحقيقات حکومت اسلامي، عضو شوراي بازنگري قانون اساسي، عضو و مسئول سابق بخش فرهنگي جامعه مدرسين حوزه علميه قم و رئيس کميسيون فقهي سمينار «ديدگاههاي اسلام و پزشکي»، رئيس شوراي فرهنگ عمومي قم، امام جمعه موقت قم، عضو مجمع تشخيص مصلحت نظام و عضو شوراي سرپرستي طلاب غيرايراني. البته اين شورا، پس از مدتي به مرکز جهاني علوم اسلامي تغيير نام داد.
مواضع سياسي
اميني نجفآبادي، بيش از آنکه يک چهره سياسي به حساب آيد، يک شخصيت فرهنگي آموزشي بوده و هست. سخنرانيها، بازديدها، حضور در رسانهها، سفر به بسياري از کشورهاي آسيايي و آفريقايي و اروپايي، آموزش به طلاب حوزوي و دانشجويان دانشگاهي، شرکت در کنفرانسهاي داخلي و خارجي، سخنرانيهاي قبل از خطبههاي نماز جمعه تهران، نوشتن مقالهها، همه و همه در راستاي فعاليتهاي فرهنگي و تربيتي آيتا... اميني بوده است. با اين وجود وي هيچگاه از سياست به دور نبوده و نسبت به مسائل مهم سياسي کشور، موضع خاص داشته است. در ميان جناحهاي سياسي کشور، ايشان هيچگاه به اصلاحطلبان نزديک نبوده است و البته چنان وانمود ميکرده که در اردوگاه اصولگرايان نيست؛ هرچند در بعضي از موضعگيريهاي سياسي، حداقل تا دو سه سال قبل، با اصولگرايان همفکري ميکرده است. در اواخر عمر آيتا... هاشميرفسنجاني ديديم که آيتا... اميني خود را به وي نزديک و از مواضع سازنده او حمايت کرد. البته اين دو نفر، از سالهاي بسيار دور به هم نزديک بودند و حق هم همين بود که در کشاکش سياسي جانب آيتا... هاشميرفسنجاني را بگيرد. وقتي آقاي هاشمي درگذشت، آقاي اميني در پيام تسليتش چنان وانمود کرد که از موضعگيريهاي 8 سال اخير رئيس مجمع تشخيص مصلحت، خرسند بوده و با او همدردي ميکرده است، زيرا در پيام تسليتش خطاب به آن مرحوم نوشته بود که «بهرغم آنکه همه دنيايت را فداي انقلاب و نظام کردي، در اين اواخر به شما بيمهريهاي فراوان شد. مظلومتر از شهيد بهشتي بودي و تحمل و صبر کردي». آيتا... اميني در سالهاي اخير به دليل کسالت، چندان که در سالهاي پيش در عرصه فرهنگي و آموزشي و تربيتي فعال بوده، تلاش چشمگيري نداشت. اما از دور و نزديک شنيده ميشود که به مواضع سياسي جديدي رسيده و دنياي فکري خود را با آنچه در اواخر دهه 60 و اوايل دهه 70 ميانديشيده، فاصلهدار کرده است. آيتا... ابراهيم حاجاميني مشهور به اميني، روز جمعه 5 ارديبهشت ماه 1399 در 95 سالگي درگذشت. رحمها... عليه.
