معضل آبگرفتگي شهرها
فصل بارش برف و باران از راه رسيده و بارشهاي شديد و پيدرپي باران در قالب پديده تکراري آبگرفتگي خيابانها، معابر و کوچهها خودنمايي ميکند؛ شهر پر ميشود از روانابهايي که حاصل عملکرد ما انسانهاست و تمام اين حجم آب هدر ميرود. اما جاي سوال دارد که در کشوري با شرايط اقليمي ايران چرا هنوز اقدامي اساسي در خصوص ذخيره و کنترل سيلاب شهري صورت نگرفته است.در ايران با شرايط اقليمي گرم و خشک جريانهاي جوي، افراط و تفريطي است. در چنين اقليمي بارشها گاهي رگباري ميشود و چون زمين خشک بوده و پوشش گياهي مناسبي وجود ندارد اين بارانها موجب سيل و در نهايت تخريب ميشوند. در نتيجه بارشهاي پيشبيني نشده و رگباري موجب آبگرفتگي معابر و جاري شدن آب در خيابانها و هدررفت آن ميشود. اين اتفاقات در حالي رخ ميدهد که ايران کشوري با متوسط بارندگي 250 ميليمتر در سال است و «کمآب» و تا چندين سال آينده «بيآب» محسوب ميشود؛ بنابراين نياز است هدايت روانابها با مديريت بيشتري انجام شود. همچنين وضعيت توپوگرافي و وجود ارتفاعات زياد (چهار هزار متر و بيشتر) در کشور مساله تاثيرگذار ديگر در ايجاد رواناب است.
دلايل بروز سيلاب شهري
آبگرفتگي به مسائل متعددي همچون روشهاي ساماندهي معابر، شبکه فاضلاب، تاسيسات و حفظ محيطزيست شهري وابسته است، به طور اصولي هنگام بارندگي جريانهاي آب در مسير طبيعي آبراههها حرکت ميکند و پس از آن به طرف رودخانهها و سپس درياها ميرود يا جذب زمين ميشود. اين جريان طبيعي هميشه اتفاق ميافتاده است، اما اين روزها با گسترش پديده شهرنشيني و رعايت نکردن برخي نکات زيرساختي شاهد تغيير اين فرآيند طبيعي هستيم. با اشاره به دلايل آبگرفتگي مي توان گفت طراحان شهري و شهرسازان بايد به مسائل تکنيکي در طراحي و اجراي جزئيات شهري توجه لازم را داشته باشند. در اين زمينه بايد به طور اصولي در طراحي شبکه راههاي شهر، شيب رعايت شده و آبهاي سطحي هدايت شوند؛ اما در فعاليتهاي اجرايي براي ساخت جويها، جداول و خيابانها در شهرها کيفيت ساختماني لازم اعمال نميشود.همچنين بيشترين علت سرريز شدن آب جويها به معابر و پيادهروها، گرفتگي آنها در اثر تجمع زباله در محلهايي مانند زير پلهاست که مانع جاري شدن رواناب سطحي ميشودو در اين زمينه مردم نقش اصلي را ايفا ميکنند زيرا همان زبالههايي که ما به عنوان يک شهروند به جاي انداختن داخل سطلها و مخازن زباله به درون جوي رها ميکنيم، علت بروز اين مشکلات است که نياز به آگاهيرساني و فرهنگسازي عمومي دارد. از ديگر عوامل ميتوان به کانالها و جويهاي موجود در سطح شهر اشاره کرد که با توجه به شرايط اقليمي و توپوگرافي شهر طراحي نشدهاند و اين شرايط در زمان طراحي کانالهاي دفع آبهاي سطحي توسط طراحان در نظر گرفته نشده است.
راههاي جمعآوري رواناب شهري
متخصصان سه راه را براي جمعآوري آبهاي سطحي از جمله «ايجاد مسيرهاي دفع آبهاي سطحي به صورت جوي و جدول و هدايت آبهاي سطحي به پايينترين سطح و جمعآوري به صورت حوضچه يا هدايت براي جذب در اراضي»، «ايجاد سامانه فاضلاب شهري» و «ايجاد چاههاي جذبي و هدايت آب به سمت سفرههاي آب زيرزميني» پيشنهاد ميکنند. همچنين در دنيا، آب باراني که روي ساختمانها ميريزد جمعآوري شده و براي آبياري فضاي سبز و باغچه و نظير اينها به کار گرفته ميشود اما در ايران به اين موضوع توجهي نميشود.
ايجاد پارک آبخيز براي کاهش شدت سيلاب
ابوالقاسم حسينپور، مدير کل دفتر کنترل سيلاب و آبخوانداري سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري در گفتوگو با ايرنا با بيان اينکه موضوع ذخيره روانابها در شهر دو وجه دروني و بيروني دارد، اظهار داشت: وجه بيروني اين است که حجم بارشهايي که در حوضههاي آبخيز بالادست شهرها اتفاق ميافتد بايد در همانجا کنترل شود تا سيل رسوب را با خود به درونشهرها نياورد که در طرح کانونهاي جمعيتي کشور مدنظر است.وي ادامه داد: در اين خصوص در مناطقي که استعداد سيل و ظرفيت تفرجگاهي وجود دارد؛ نياز است در قالب گردشگري طبيعي به پارک آبخيز تبديل شود و از ظرفيت سيلاب براي ايجاد تفرجگاههاي طبيعي پيرامون مراکز جمعيتي استفاده کنيم تا سيلابهاي درون شهر کاهش يابد.حسينپور عنوان کرد: در وجه دوم و درون خود شهر موضوع مهم اين است که شهرها از لحاظ جذب آب نفوذناپذيرندو در اين ميان ما بايد به سمتي برويم که شهرها را نفوذپذير کنيم. در شرايط فعلي پيادهروها، خيابانها و معابر ميتوانند به شکلي طراحي شوند که امکان نفوذ آب به درون آنها وجود داشته باشد.
افزايش زباله سيلابگيري را مسدود ميکند
مديرکل دفتر کنترل سيلاب و آبخوانداري سازمان جنگلها تصريح کرد: افزايش سطوح عايق شهري از يک طرف باعث تشديد سيل در محيطهاي شهري ميشود و از طرف ديگر سامانه بهداشتي شهري متناسب با ظرفيت سيلاب شهري نسبت به کانالها و معابر تخليه سيلاب از نظر ابعاد، شيببندي و ظرفيتي که بايد براي تخليه سيلابهاي درونشهري داشته باشند، وجود ندارد و شهروندان نيز با ريختن حجم زياد زباله، بخشي از سيلابگيري را مسدود ميکنند. وي ادامه داد: اين شرايط باعث ميشود با نقاطي دچار آبگرفتگي و مناطقي که به واسطه نبود ظرفيت تخليه سيلاب با مشکل سيلابهاي شهري مواجه ميشوند، روبهرو شويم.حسينپور با بيان اينکه دنيا در رابطه با کنترل سيلاب شهري تجربه فراوان دارد، گفت: به عنوان مثال کشور سيلخيزي مانند ژاپن نقاط پستتر را به کاربريهايي اختصاص داده است که در زمان سيلاب به عنوان سازه کنترلي عمل ميکند. مدير کل دفتر کنترل سيلاب و آبخوانداري سازمان جنگلها افزود: به عنوان مثال در ژاپن يک گودي را به استاديوم تبديل کردهاند. زماني که سامانه هشدار سيل از کوهستان اخطار ميدهد که سيلاب در جريان است مجموعه را تخليه ميکنند و به عنوان سازه بزرگ کنترل سيلاب، شدت و حجم سيلاب را کاهش ميدهند و در يک بازه زماني کمتر از 24 ساعت اين آب را تخليه ميکنند؛ زيرا دبي اوج سيلابها ثانيهاي است. به گفته حسينپور به طور کلي در زماني که لحظه اوج سيلاب نامگذاري ميشود و ظرفيت گنجايش عبور آن از بافت جمعيتي وجود ندارد، اين حجم در قالب سازههاي شهري چندمنظوره مانند مدرسه، سازه کنترل سيلاب و استاديوم طراحي شده، سيلاب را مديريت کردهاند.
ايجاد مخازن ذخيره آب باران در پشتبام
وي تصريح کرد: در دانش بومي نيز مناطق روستايي و شهري به ويژه در مناطق خشک که شدت بارش بالا است، سامانه جمعآوري آب در پشتبام منازل وجود دارد که مردم اين آب را مصرف ميکنند و در برخي مناطق به عنوان آب شرب نيز استفاده ميکنند. مدير کل دفتر کنترل سيلاب و آبخوانداري سازمان جنگلها عنوان کرد: بنابراين نياز است در شهرسازي و ساختمانسازي به مديريت آب باران و شرايط اقليمي کشور توجه کنيم تا بتوانيم از تمامي قطرات باران بهرهبرداري کرده و در نتيجه در راستاي رفع مشکلات کمآبي و سرسبز کردن محيط از تشديد سيلاب پيشگيري شده و در نقاط سيلگير به کاربريهايي در راستاي مديريت سيلاب اهميت ويژه داده شود. همچنين نبايد ساختوسازي در نقاط سيلگير انجام دهيم تا سازه و شهر دچار مشکل شود.
