مصر؛ سرزمینی که خدایانش هنوز روایت می‌شوند
سپیده نازیار؛ نویسنده نوشت: نسخه اصلی کتاب «خدایان و فراعنه در اساطیر مصر» نوشته جرالدین هریس (Geraldine Harris) با عنوان Gods & Pharaohs from Egyptian Mythology و تصویرگری دیوید اوکانر (David O’Connor)، در سال ۱۹۸۲ منتشر شد و در مجموعه‌ی «اساطیر جهان» قرار گرفت. ترجمه‌ی فارسی این کتاب توسط راحله فاضلی در سال ۱۴۰۴ به همت انتشارات چرخ منتشر شده است. این ترجمه، امکان آشنایی مخاطب فارسی‌زبان با تمدن مصر باستان را از دریچه‌ی روایت‌های اساطیری آن فراهم می‌کند.
اسطوره در بستر تاریخ
تمدن مصر باستان را نمی‌توان تنها از خلال هرم‌ها، معابد و آثار به‌جامانده از فراعنه شناخت. جرالدین هریس در کتاب «خدایان و فراعنه در اساطیر مصر»، روایت‌های اساطیری را در کنار زمینه‌های تاریخی و فرهنگی آنها قرار می‌دهد و تصویری از باور‌های مصریان باستان ارائه می‌دهد. اسطوره‌ها در این کتاب صرفاً داستان‌هایی درباره‌ی خدایان نیستند، بلکه بخشی از نظام باور‌های مصریان و برداشت آنها از جهان، مرگ و نظم کیهانی را بازتاب می‌دهند.
این شیوه به خواننده این امکان را می‌دهد که روایت‌های اساطیری را در پیوند با باورها، زندگی فرهنگی و جهان‌بینی مصریان باستان درک کند. بااین‌همه، ارزش این شیوه به چگونگی پیوند میان روایت‌های اسطوره‌ای و اطلاعات تاریخی بستگی دارد. روایت‌های داستانی کتاب، خواننده را به جهان شخصیت‌ها و رویداد‌ها نزدیک می‌کنند.
در مقابل، بخش‌هایی که به تاریخ مصر و تحولات سیاسی و فرهنگی آن می‌پردازند، کارکردی توضیحی دارند و اطلاعات لازم را برای شناخت زمینه‌ی شکل‌گیری اسطوره‌ها در اختیار مخاطب می‌گذارند. این تفاوت در شیوه‌ی روایت، به‌خودی‌خود نقطه‌ضعف کتاب نیست؛ اهمیت آن به میزان تأثیر اطلاعات تاریخی در درک بهتر روایت‌های اسطوره‌ای بستگی دارد.
این کتاب بیش از آنکه پژوهشی تخصصی در اسطوره‌شناسی باشد، اثری برای آشنایی عمومی با اساطیر مصر است و می‌تواند مخاطب را به مطالعه بیشتر درباره تاریخ و فرهنگ مصر باستان ترغیب کند.
مترجم میان ادبیات و روایت
راحله فاضلی، مترجم، روزنامه‌نگار و داستان‌نویس، فعالیت خود را در حوزه ترجمه از سال ۱۳۸۳ آغاز کرده است. در کارنامه او ترجمه آثاری از زبان‌های انگلیسی و فرانسه دیده می‌شود؛ از جمله «سال غریب» نوشته بریژیت ژیرو، «در پناه هیچ» و «من خوبم، نگران نباش» نوشته الیویه آدام و «صومعه کوچک» نوشته‌ی پیر پژو. ترجمه نمایشنامه‌ها و کتاب‌های کودک در کنار آثار داستانی و غیرداستانی، از دیگر زمینه‌های کاری اوست.
تجربه ترجمه آثار داستانی و نمایشنامه می‌تواند در انتقال لحن و نیروی روایی اسطوره‌ها مؤثر باشد؛ زیرا مترجم چنین آثاری باید علاوه بر دقت در انتقال اطلاعات و تطبیق نام‌ها با متن اصلی، به ریتم روایت و تفاوت لحن بخش‌های گوناگون نیز توجه کند.
یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه ترجمه فارسی کتاب، نثر بی‌تکلف و روان آن و حفظ حال‌وهوای داستانی روایت‌های اسطوره‌ای است. جمله‌ها ساده، کوتاه و خوش‌خوان‌اند. روایت‌ها، به‌جای آنکه حال‌وهوای گزارشی تاریخی داشته باشند، خواننده را به فضای داستان نزدیک می‌کنند.
در بسیاری از روایت‌ها، شخصیت‌ها باورها و خواسته‌های خود را در جریان گفت‌و‌گو بیان می‌کنند و همین امر به پویایی داستان می‌انجامد؛ به‌گونه‌ای که خواننده به‌جای مواجهه با مجموعه‌ای از اطلاعات درباره‌ی سرگذشت خدایان و شخصیت‌های اسطوره‌ای، با روایت‌هایی زنده روبه‌رو می‌شود.
این ویژگی‌ها فاصله میان مخاطب امروز و جهان اسطوره‌ای مصر را کاهش می‌دهند و به روایت‌ها حال‌وهوایی داستانی و نزدیک به رمان می‌بخشند. در کنار روایت‌های داستانی، بخش‌هایی نیز به توضیح زمینه‌های تاریخی اختصاص دارند.
باتوجه به سابقه فاضلی در ترجمه ادبیات داستانی و نمایشنامه، حفظ تفاوت لحن میان توضیحات تاریخی و روایت‌های اسطوره‌ای اهمیت ویژه‌ای دارد. ترجمه چنین اثری باید ضمن حفظ دقت اطلاعات تاریخی و مفاهیم اساطیری و تطبیق آوانگاری نام‌ها با متن اصلی، نیروی روایی داستان‌ها را نیز منتقل کند. بااین‌حال، داوری قطعی درباره وفاداری معنایی و کیفیت معادل‌گذاری‌های مترجم، مستلزم مقابله مستقیم متن انگلیسی و فارسی است.
تصویرگری؛ مکمل روایت
تصویرگری دیوید اوکانر در کنار متن، به شکل‌گیری فضای دیداری جهان اسطوره‌ای کتاب کمک می‌کند. تصاویر سیاه و سفید، با نمایش شخصیت‌ها، فضا‌ها و عناصر مرتبط با مصر باستان، امکان تجسم‌ِ بخشی از جهان روایت را فراهم می‌کنند. در این کتاب، تصاویر با اندازه‌ها و جایگاه‌های متفاوتی ارائه شده‌اند: برخی دو صفحه را دربر می‌گیرند، برخی در یک صفحه جای گرفته‌اند و بعضی دیگر به شکل نوار‌هایی باریک در گوشه‌ی راست یا چپ صفحه دیده می‌شوند.
این تنوع در اندازه و محل قرارگیری تصاویر، به شکل‌گیری ریتم بصری کتاب کمک می‌کند و بر نحوه مواجهه خواننده با متن تأثیر می‌گذارد. تصاویر گسترده‌تر فضای بیش‌تری برای تجسم جهان روایت در اختیار خواننده می‌گذارند؛ در مقابل، تصویر‌های کوچک‌تر و نواری در کنار متن قرار می‌گیرند و ارتباط بصری میان بخش‌های مختلف صفحه را برقرار می‌کنند.
اهمیت این تفاوت‌ها به چگونگی ارتباط تصاویر با محتوای هر بخش بستگی دارد. تصویری که با رویدادی مهم در یک روایت اسطوره‌ای همراه می‌شود، می‌تواند فراتر از نقش تزئینی عمل کند و بر تصور خواننده از شخصیت‌ها و فضای داستان تأثیر بگذارد.
تصویر‌های کوچک‌تر نیز ممکن است با برجسته کردن جزئیات یا عناصر مرتبط با روایت، به غنای بصری کتاب کمک کنند. در مجموع، تصویرگری در این اثر در کنار نثر داستانی و روان، به شکل‌گیری تجربه‌ای دیداری از اساطیر مصر کمک می‌کند؛ تجربه‌ای که متن و تصویر در آن، هر یک به شیوه‌ای متفاوت، در انتقال فضای روایت نقش دارند.
