ناشران با سرانه پایین مطالعه بجنگند یا گرانی کاغذ؟

هادی حسینی‌نژاد؛ روزنامه‌نگار نوشت: افزایش دوباره قیمت کاغذ در بازار، بار دیگر هزینه تولید کتاب را در کانون توجه قرار داده است. هر بند کاغذ تحریر ۷۰ گرمی در قطع ۷۰×۱۰۰ به بیش از ۸ میلیون و ۲۰۰ هزار تومان رسیده است؛ در حالی که این رقم در هفته‌های قبل‌تر در کانال بندی ۶ میلیون تومان خرید و فروش می‌شد. به این ترتیب، قیمت این نوع کاغذ تنها طی یکی دو هفته نزدیک به ۲۰ درصد افزایش یافته است.

این یعنی خیلی زود باید شاهد تاثیر این گرانی روی بهای پشت جلد کتاب‌ها باشیم؛ اما مساله این است که فاصله‌ی افزایش قیمت کاغذ در هر نوبت نسبت به نوبت بعدی، آنقدر کوتاه شده که قیمت‌گذاری را برای ناشران به امری دشوار و با ریسک بالا تبدیل کرده. 

با نگاهی گذرا به پیشخوان کتاب‌فروشی‌ها در می‌یابیم، کتاب‌های متداول در بازار کتاب که در قطع رقعی و با جلد به‌اصطلاح شومیز عرضه می‌شوند، در چاپ‌های جدید بین صفحه‌ای سه هزار تومان تا چهار هزار تومان قیمت‌گذاری شده‌اند. البته پارامتر‌های مختلفی در تعیین قیمت یک کتاب موثر است. هرچه کتاب در تیراژ پایین‌تری چاپ شود، قیمت تمام‌شده و لاجرم قیمت پشت جلد آن بالاتر خواهد بود.

این قیمت گذاری، تا حدود زیادی به سابقه‌ی ناشر و توان اقتصادی آن هم بستگی دارد؛ ناشران بزرگ و قدیمی، قوای مقاومت و مقابله‌ی بیشتری دربرابر گرانی‌ها از خود نشان می‌دهند. شاید به این‌خاطر که پیش‌تر توانسته‌اند مقادیر قابل توجهی کاغذ را با قیمت پایین‌تر خریداری کنند و به اصطلاح؛ کتاب امروز را با کاغذ دیروز چاپ کنند.

اما ناشران کوچک و تازه‌تاسیس معمولا بنیه‌ی اقتصادی پایینی دارند و تاثیرپذیری بلافاصله‌ای از بازار کاغذ دارند. هرچند مقاومت ناشران بزرگ هم تا یک‌جایی تداوم خواهد داشت. 

برگردیم به پیشخوان کتاب‌فروشی‌ها... خوب که بگردی، حتی با کتاب‌هایی مواجه می‌شوی که با ملاک صفحه‌ای پنج هزار تومان قیمت‌گذاری شده‌اند! مخلص کلام اینکه عمده‌ی کتاب‌های در رنج ۲۰۰ صفحه، بیشتر از پانصد-ششصد هزار تومان قیمت دارند؛ یعنی اگر یک خانواده‌ی چهارنفره بخواد نیاز مطالعاتی یک‌ماه‌ی خود را هم تامین کند، باید چند میلیون تومانی را برای خرید، کنار بگذارد. 

این رقم، با توجه به هزینه‌های خورد و خوراک، پوشاک، اجاره بهای مسکن، شهریه‌های تحصیلی و... رقم قابل توجهی‌ست که هر خانواده‌ای از پس آن برنمی‌آید. با این حساب، ناشران که درواقع تولیدگران صنعت فرهنگ مکتوب به‌شمار می‌آیند باید با دو عامل بازدارنده جدی بجنگند: سرانه‌ی مطالعه‌ی پایین و توان اقتصادی محدود؛ که تشدید عامل دوم، روی عامل اول تاثیر مضاعف خواهد داشت و هرآینه، میل به مطالعه را به حسرتِ خرید با جیب خالی تبدیل می‌کند. 
یک کتاب ۲۰۰ صفحه‌ای با قطع رقعی و کاغذ تحریر ۷۰ گرمی را مبنا قرار داد. برای چاپ ۵۰۰ نسخه از چنین کتابی، حدود ۶.۲۵ بند کاغذ مورد نیاز است که با احتساب پرت و باطله چاپ، مصرف واقعی را می‌توان حدود ۷ بند در نظر گرفت؛ بنابراین فقط هزینه کاغذ این تیراژ به حدود ۶۰ میلیون تومان می‌رسد. در تیراژ هزار نسخه نیز مصرف کاغذ، با احتساب پرت، حدود ۱۳ تا ۱۴ بند خواهد بود و هزینه آن به حدود ۱۱۵ میلیون تومان می‌رسد. اما هزینه کاغذ تنها بخش کوچکی از صورت‌حساب تولید کتاب است. زینک، مرکب، چاپ، صحافی، مقواسازی و چاپ جلد، سلفون، برش و بسته‌بندی، انبارداری و حمل‌ونقل، همگی به این هزینه اضافه می‌شوند. در کنار این موارد، ناشر باید هزینه‌های جاری مرکز نشر از جمله حقوق و دستمزد کارکنان، اجاره، انرژی، امور اداری و سایر هزینه‌های سربار را نیز تأمین کند. 

از سوی دیگر، سهم مؤلف و شبکه توزیع و فروش نیز بخش قابل‌توجهی از قیمت نهایی کتاب را تشکیل می‌دهد. معمولا ۱۰ درصد قیمت پشت جلد سهم مؤلف یا مترجم و حدود ۳۰ درصد نیز سهم توزیع و فروش است؛ بنابراین تنها ۶۰ درصد قیمت پشت جلد برای ناشر باقی می‌ماند تا هزینه‌های تولید و سایر هزینه‌های مرکز نشر را پوشش دهد. البته قیمت نهایی کتاب بسته به نوع کاغذ، قطع، تعداد رنگ، کیفیت چاپ، تیراژ، نوع صحافی و وضعیت قرارداد ناشر با مؤلف و شبکه توزیع متفاوت است.

با این حال، قیمت متوسط کتاب نشان می‌دهد که کتاب نیز مانند بسیاری از کالا‌های فرهنگی دیگر، بیش از گذشته تحت تأثیر تورم هزینه‌های تولید قرار گرفته است. مسئله مهم‌تر آن است که افزایش قیمت کتاب الزاماً به معنای افزایش درآمد ناشر نیست. در شرایطی که قدرت خرید مخاطب محدود شده، ناشر برای حفظ بازار ناچار است میان افزایش قیمت، کاهش تیراژ و پذیرش سود کمتر یکی را انتخاب کند؛ انتخابی که در هر سه حالت، آینده اقتصاد نشر را دشوارتر می‌کند. در چنین شرایطی، گرانی کاغذ فقط مسئله چاپخانه یا ناشر نیست؛ مستقیماً به قیمت کاهش دسترسی مردم به کتاب تبدیل می‌شود. این شرایط و موجود بودن کالای کتاب در قفسه‌های مجازی فروشگاه‌های آنلاین باعث شده بخشی از علاقه‌مندان به کتاب، به طرح‌های «خرید چهار قسطه» فکر کنند. تحقیق و بررسی در این حوزه، می‌تواند نتایج جالب‌توجهی را به همراه داشته باشد.