ماهی قرمز نخریم

نوروز را همه با هفت سینش می شناسند. سیب و سماق و سمنو و سبزه و... اما یک موجود زنده هم بجز سبزه بر سفره‌های هفت سین ایرانی‌ها جا داشته که آن هم نماد پویایی و حیات است و زندگی؛ ماهی.
80 سال پیش به همراه ورود چای به ایران ماهی قرمز نیز که سمبل عید چینی است به سفره‌های هفت‌سین مراسم عید نوروز ما وارد شد غافل از اینکه در عید چینی ماهی قرمز را رها می‌کنند تا زندگی جریان یابد و ما ماهی قرمز را اسیر تنگ بلورین می‌کنیم تا همزمان با رشد سبزه‌های سفره‌هایمان و باروری زمین هر روز او را به مرگ نزدیک و نزدیک‌تر کنیم. جالب است بدانید در هیچ کدام از مراسم سنتی‌مان در مورد نوروز ماهی قرمز جایگاهی ندارد. در میان رسوم زرتشتی در سفره عید انار به نشانه باروری و عشق و یا سیب سرخ درون ظرف آب مقدس رها می‌شود تا عشق و باروری همچنان پاینده بماند. اگر ایرانی‌ها می‌دانستند که ماهی قرمز هیچ ریشه تاریخی در سفره هفت‌سین ندارد به جای پرداخت برای خرید و قتل ماهی‌های قرمز به بهانه عید، سیب قرمز یا انار را در آب رها می‌کردند که ریشه در تاریخ این دیار دارد. عجیب نیست اگر تابلوی معروف هفت سین کمال الملک را در کاخ گلستان به تماشا بنشینیم و ببینیم که او نیز ماهی قرمز را میان سفره هفت سینش طراحی و نقاشی نکرده است.
اما بد نیست به مجسمه‌های ماهی قرمز و تاریخ آن نگاهی بیندازیم؛ عده‌ای معتقدند که مجسمه‌های ماهی قرمز به جای مانده از زمان هخامنشیان، نشان از حضور دیرینه این ماهی در آیین ایرانیان است. آن طور که تاریخ نویسان می‌گویند، گونه‌هایی از ماهی قرمز در گذشته به کشور چین صادر می‌شده و عده‌ای دیگر بر خلاف نظر تاریخ نویسان، می‌گویند که در تابلوهای نقاشی قاجار، اثری از ماهی قرمز نبوده و در نتیجه حضور ماهی قرمز در سفره هفت‌سین را امری تازه می‌دانند. همچنین ایرانیان در آن زمان ماهی قرمز را بر سر سفره هفت‌سین گذاشته تا سال از برج حوت به برج حمل (فروردین ماه) تغییر کند.
از سوی دیگر یکی از دلایل انتخاب ماهی قرمز برای سفره هفت‌سین، تحمل بیشتر این ماهی در مقابل شرایط نامساعد محیط، نگهداری آسان‌تر و رنگ جذاب آن در مقایسه با دیگر ماهی‌ها بوده است.
برخی بررسی‌ها هم نشان می‌دهد که ایرانیان بیش از ۲۵۰۰ سال پیش با ماهی قرمز آشنایی داشته‌اند. در فلات تشنه ایران، هنرمندان آرزوی آب و تقدس آب را با نماد ماهی بر کوزه‌ها نقش بستند، نقشی که یادآور برکت و روزی است. افزون بر این آب، باد، خاک و آتش نزد ایرانیان چهار عنصر مقدس هستند و ماهی در نقش نماد آب با ایزد بانوی آب‌ها «آناهیتا» همراه می‌شود و به عنوان مظهری از برکت و باروری نقشی مقدس می‌یابد. به این‌سان نقوش ماهی علاوه بر نقش تزیینی، سرور آفریدگان آبزی و نمادی از ژرف‌نگری و تیزبینی بوده و در جای جای ایران زمین و در دوره‌های مختلف بر اشیای گوناگون نقش می‌شوند.
آثار تاریخی به دست آمده در مرزهای پهناور ایران فرهنگی که امروز در موزه‌های بزرگ جهان نگهداری می‌شوند نشان می‌دهند که مردمان ساکن در فلات ایران هزاران سال است که با گونه‌های مختلف ماهی به ویژه ماهی قرمز آشنایی داشته‌اند و بر خلاف تصور رایج به احتمال زیاد این ماهیان از ایران به چین رفته‌اند و در آنجا مورد بازپروری و به‌گزینی قرار گرفته‌اند. از میان صدها اثر تاریخی به دست آمده در این یادداشت برخی از مهم‌ترین نمونه‌های یافت شده معرفی می‌شوند. یکی از این نمونه‌ها، تندیسک ماهی قرمز مربوط به دوران هخامنشی است. این تندیسک طلایی یکی از اشیا «گنجینه آمودریا» است که از محوطه باستانی «تخت قباد» به دست آمده است. به عقیده بسیاری جدا از قشنگ بودن ماهی قرمز و حال و هوای نوروزی‌ ای که با خود می‌آورد، فلسفه حضور آن در سفره هفت‌سین به رنگ سرخش برمی‌گردد. رنگ سرخ ماهی به معنی مهر، پیروزی، شادی ، سرزندگی و برکت است. همانطور که در دیگر سنت‌های نوروزی نیز این رنگ سرخ را بسیار می‌توان دید.