فرونشست زمین دستیار خاموش زلزله در تهران
رئیس کمیته محیطزیست در کرسی سلامت اجتماعی یونسکو با اشاره به برداشت بیرویه از منابع آبی گفت: بسیاری از سازههایی که در تهران روی دشتی که سفرههای آب زیرزمینی آن خالی شده ساخته شدهاند ممکن است بهجای یک زلزله هفت ریشتری با یک زلزله پنج ریشتری فرو بریزند. چندی پیش موسسه تحقیقاتی اینتل لب با انتشار تصاویر ماهوارهای، فرونشست زمین در اطراف تهران را بمب ساعتی بیصدا توصیف کرده بود و آن را تهدیدی برای ۱۳ میلیون نفر جمعیت ساکن در این مناطق دانست. البته پدیده فرونشست زمین مساله جدیدی نیست و چند سالی است که زنگ خطر آن در دشتهای کشور از جمله تهران به صدا در آمده است، سازمان زمینشناسی نرخ فرونشست در تهران را ۳۶ سانتیمتر در سال اعلام کرد در حالی که استاندارد جهانی آن ۴ میلیمتر در سال است یعنی اگر میزان فرونشست زمین از ۴ میلیمتر در سال بیشتر باشد باید شرایط بحرانی اعلام شود در حالی که ما در تهران ۳۶ سانتیمتر، فارس ۵۴ سانتمیتر، خراسان ۲۵ و اصفهان ۲۳ سانتیمتر سالانه فرونشست زمین داریم. ایران در اقلیمی خشک و نیمهخشک واقع شده از این رو منابع آبی محدودی دارد که متاسفانه با این حال از همان منابع محدود هم درست
استفاده نمیکنیم بهطوری که اکنون حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب تمام آب قابل استحصال در کشور است که متاسفانه سالانه بیشتر از این میزان استفاده میکنیم؛ یعنی حدود ۶ تا ۷ میلیارد مترمکعب بیشتر از ظرفیت منابع آب قابل استحصال برداشت میکنیم در حالی که کارشناسان معتقدند باید حداقل ۵۰ میلیارد متر مکعب از این رقم را استفاده نکنیم و بگذاریم در سفرههای آبهای زیر زمینی ذخیره بماند. در کنار اقلیم خشک و برداشت بیرویه از منابع آبی، اما چند سالی است که خشکسالی هم بر آنها اضافه شده و دشتها، کوهها، رودخانهها و انسانها با آن دستوپنجه نرم میکنند که به مرور این مساله نیز مشکلات زیادی را برای منابع آبی به همراه آورده است به طوری که اکنون ۱۴ استان کشور از جمله تهران، کرمان، یزد، اصفهان، خراسانرضوی، همدان، فارس، آذربایجان شرقی، آذربایجانغربی، سمنان، البرز، قزوین، مرکزی، اردبیل و گلستان درگیر پدیده فرونشست زمین شده است که میتواند عوارض جبرانناپذیری به همراه داشته باشد. وزارت صنعت، معدن و تجارت نیز اعلام کرده بود اکنون از ۶۰۶ دشت موجود در کشور، بیش از ۳۰۰ دشت با وضعیت قرمز و بحرانی مواجهند و همین مساله سبب شده
بخشهایی از کشور خالی از سکنه شده و مهاجرت از جنوب به شمال را شاهد باشیم، تمام اینها نشان میدهد ما در مصرف منابع آبی زیر زمینی خود اسراف کردهایم و الان نتیجه آن قابل مشاهده و لمس است و خطرش زندگی ما را تهدید می کند چون محمد درویش رئیس کمیته محیطزیست در کرسی سلامت اجتماعی یونسکو معتقد است بسیاری از سازههایی که در تهران روی دشتی که سفرههای آب زیرزمینی آن خالی شده ساخته شدهاند ممکن است به جای یک زلزله ۷ ریشتری با یک زلزله ۵ ریشتری فرو بریزند.
ذخیره منابع آبی را مصرف کردهایم
چنــدی پیش نیز محمــد درویــش رئیـــس کـمیته محیطزیست در کرسی سلامت اجتماعی یونسکو گفته بود که در مدت پنج دهه گذشته ذخیره هزار ساله منابع آبی کشور را مصرف کردهایم، بهطور نرمال انتظار داریم که از هر متر بارندگی یکچهارم آن در زمین نفوذ کند که اگر پوشش گیاهی مناسب باشد و طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری به درستی اجرا شود این نسبت یکچهارم میتواند تا یک دوم و حتی بیشتر هم افزایش یابد، اما اگر این اتفاقات نیفتاده باشد و زمین برهنه باشد پوشش گیاهی جنگلی و طبیعی از بین رفته باشد حتی این یک چهارم هم تحقق نمییابد. درویش گفت: پدیده فرونشست در ایران بسیار بحرانی است؛ چون میزان برداشت از سفرههای آب زیرزمینی بیشتر از میزان تغذیه آنها است در مطالعهای که اخیرا چند دانشمند ایرانی انجام دادهاند گفتهاند در مدت ۱۴ سال گذشته ۷۴ میلیارد مترمکعب بیشتر از آبی که وارد سفره های آب زیرزمینی کشور شده برداشت صورت گرفته، بنابراین ماجرا بسیار جدی است. وی به تاثیر ساختوسازها و آسفالتها در کاهش منابع آبی زیرزمینی اشاره کرد و افزود: به خاطر اینکه بیشتر محیطهای شهری آسفالت و سیمان است یا به پشتبام منازل تبدیل شدهاند از
این رو دیگر مجالی برای نفوذ آب در زمین وجود ندارد که باید مسئولان شهری با روشی به نام آبخیزداری شهری بکوشند آب را وارد سفرههای آب زیرزمینی در زیر دشتهایی که شهرها قرار دارند، کنند تا بحران جدیتر نشود، در خیلی از کشورها که حتی بیلان دشتهای آنها منفی نیست اما در اطراف سکونتگاههای شهری با فرونشست زمین روبهرو هستند چون شهرها سبب میشوند میزان تغذیه آبخوانها کاهش یابد.
اهمیت مدیریت منابع خاک و آب
آبخیزداری یا مدیریت منابع خاک و آب برای احیای توان خود ترمیمی طبیعت تنها راه نجات از مشکلات و چالشهای زیست محیطی منابع آبی است، آبخیزداری موجب بهرهبرداری صحیح و منطقی از اراضی میشود لذا محصولات زراعی و دامی در سایه خاک و آب حفاظتشده، به صورت مستمر و پایدار تولید میشوند به طوری که منابع خاک و آب برای نسلهای آینده به خوبی باقی میمانند. وی اظهار داشت: در آبخیزداری شهری دانشی است که در دانشگاهها تدریس میشود اما عملا اجرا نمیشود چون اگر میشد اکنون وضعیت شهرها حداقل از لحاظ منابع آبی زیرزمینی بهتر بود. درویش ادامه داد: اکنون در تهران این دو مساله در حال تشدیدشدن است، یعنی علاوه بر اینکه دشتهای اطراف تهران مانند دشت شهریار، معین آباد، ابرده، خررود، محمدآباد و فتح آباد همه دچار فرونشست زمین شدهاند یعنی بهشدت دچار افت سطح آب زیرزمینی و شکاف شدهاند، تهران بزرگ هم به کمک شبکه فاضلاب، آسفالتها، جادهسازی، اتوبانکشیها و ساختوسازها، آب دیگر مجال ندارد تا به صورت سنتی وارد سفرههای زیرزمینی شود و به این ترتیب دیگر آبی به زمین نفوذ نمیکند. عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع و
آبخیزداری اظهار داشت: حتی کف رودخانهها را نیز آسفالت کردهاند به عنوان مثال کنار باغ ملی گیاهشناسی کف رودخانه وردآورد را آسفالت کردهاند یعنی همان سیستم نفوذ طبیعی را هم از بین بردند الان در باغ گیاهشناسی ملی ۶ چاه وجود داشت که در ۸۰ متری به آب میرسیدند الان ۲۲۰ متر کفشکنی کردند اما باز هم
۳ چاه به آب نرسیده و خشک شده است، این یک بحران بسیار جدی است. وی افزود: در یک دهه اخیر در غرب تهران ۱۷ متر سطح آب زیر زمینی کاهش یافته است بنابراین ماجرا در تهران بسیار جدی است، بسیاری از سازههایی که ساخته شده روی دشتهایی است که سفرههای آب زیرزمینی آن تهی شده که ممکن است به جای یک زلزله ۷ ریشتری با یک زلزله ۵ ریشتری فرو بریزد. درویش گفت: بیشترین میزان فرونشست زمین را در استان فارس داریم، سازمان زمین شناسی اعلام کرده که به سالانه حدود ۵۴ سانتیمتر بین دشت فسا و جهرم در استان فارس فرونشست زمین رخ میدهد همچنین بزرگترین فروچاله جهان هم در منطقه مهدیآباد در نزدیکی استهبان در میان یک باغ انار ثبت شده است.
شرایطی بحرانی فرونشست زمین
رئیس کمیته محیطزیست در کرسی سلامت اجتماعی یونسکو اظهار داشت: بر اساس استاندارد جهانی اگر میزان فرونشست زمین از ۴ میلیمتر در سال بیشتر باشد باید شرایطی بحرانی اعلام کنند در حالی که سالانه در تهران ۳۶ سانتیمتر، فارس ۵۴ سانتیمتر، خراسان ۲۵ و اصفهان ۲۳ سانتیمتر فرونشست زمین داریم. به گفته وی به صورت نقطهای در جنوب غرب تهران در دشت شهریار تا
۳۶ سانتیمتر فرونشست زمین گزارش شده است. وی تصریح کرد: بر اساس گزارش مدیریت منابع آب ایران، از میان ۶۰۰ دشت در کشور بیلان آبی حدود ۳۰۰ دشت منفی است و دشت ممنوعه اعلام شدهاند. درویش درباره اینکه آیا دشتی که دچار فرونشست شده قابلبرگشت است گفت: وقتی دشتی دچار فرونشست میشود دیگر مرده است و نمیشود برایش کاری کرد اما برای جلوگیری از افزایش این پدیده و نجات دیگر دشتها باید طرح تعادلبخشی وزارت نیرو با شدت اجرا شود بر این اساس نباید بیشتر از ۴۰ درصد از توان استحصال آب در اختیار بخشهای کشاورزی، صنعت و شرب قرار گیرد؛ دستکم برای یک دوره ۱۰ ساله باید این اتفاق بیفتد.وی تاکید کرد: منطقه ای که دچار فرونشست میشود دیگر بر نمی گردد اگر هم بخواهند برگردد دستکم ۵۰هزار سال طول می کشد اما می توانیم مانع رخ دادن آن در دشت های دیگر کشور شویم؛ هنوز این فرصت وجود دارد که بخش های قابل توجهی از کشور را نجات دهیم. رییس کمیته محیطزیست در کرسی سلامت اجتماعی یونسکو اظهار داشت: برای کنترل شرایط اول باید روند منفی را متوقف کنیم بعد به سمت جبران حرکت کنیم.
