درآمد‌زایی با تصفیه فاضلاب

در گذشته ايران از لجن به‌دست‌آمده از چاه‌هاي جذب كننده فاضلاب، به عنوان كود كشاورزي استفاده مي‌كرد. در بيشتر روش‌هاي تصفيه فاضلاب‌ها بيشترين تاكيد بر بازيابي از مواد كودي بوده است و به تصفيه فاضلاب‌ها پرداخته نمي‌شد. در حال حاضر در ايران، تصفيه خانه‌هاي فاضلاب در شكل و شمايل كنوني سابقه‌ تاريخي طولاني ندارند. چند تصفيه خانه محلي در نواحي شمال تهران وجود دارد كه قديمي‌ترين آنها تصفيه خانه صاحبقرانيه مي‌باشد كه در سال 1340شروع به‌كار كرده است. از نظر بزرگي، مهم‌ترين تصفيه خانه‌ها، تصفيه خانه‌هاي اصفهان مي‌باشند كه قديمي‌ترين آنها درسال 1345راه اندازي شده است.

اهداف تصفيه فاضلاب‌ها

تامين شرايط بهداشتي يكي از اهداف تصفيه فاضلاب‌هاست. فاضلاب‌های انسانی- شهری دارای میکروب‌های فراوانی هستند که بخشی از آنها را میکروب‌های بیماری زا تشکیل می‌دهند. ورود فاضلاب‌های تصفیه نشده به محیط‌زیست و منابع طبیعی آب، منابع و جانداراني كه بر روي زمين و داخل زمين هستند را آلوده مي‌كند. بر اثر تماس انسان با این منابع خطرناك بيماري‌هاي زيادي گسترش پيدا مي‌كند. پاك نگه داشتن محيط زيست هدف دوم تصفيه فاضلاب‌هاست. وارد نمودن فاضلاب‌های تصفیه نشده به محیط‌زیست موجب آلودگی این محیط شده که علاوه بر خطرهای مستقیمی که برای بهداشت مردم دارد، نتایج دیگري از قبیل ایجاد مناظر زشت، بوهای ناخوشایند و تولید حشرات به‌ويژه مگس و پشه را به همراه دارد. این حشرات خود وسیله‌ای برای جابه‌جا شدن میکروب‌های بیماری زا و آلوده سازی محیط‌زیست با این میکروب‌ها هستند. بازیابی فاضلاب هدف سوم تصفيه فاضلاب‌هاست. با توجه به اینکه نمک‌های معدنی محلول در فاضلاب به مراتب کمتر ازآب دریاهای آزاد است و فاضلاب جزو آب‌های شیرین ولی آلوده به حساب می‌آید استفاده دوباره از فاضلاب تصفیه‌شده به جای آب شیرین جهت آبیاری به مراتب ارزان‌تر از شیرین‌سازی آب دریاهای شور است. این مساله در ایران که در بسیاری از نقاط آن مردم با کمبود آب شیرین مواجه هستند می‌تواند كمك خوبي براي تامين آب باشد و در مصرف آب شیرین مورد استفاده در آبیاری کشاورزی صرفه جویی شود.

انواع فاضلاب‌ها

فاضلاب خانگي شامل فاضلاب دستگاه‌هاي بهداشتي خانه‌ها مانند توالت‌ها، دستشويي‌ها، حمام‌ها، ماشين‌هاي لباسشويي و ظرفشويي‌، پساب آشپزخانه يا فاضلاب حاصل از شست‌و‌شوي قسمت‌هاي گوناگون خانه است. معمولا خواص اين فاضلاب‌ها در سطح يک کشور يکسان است، ولي غلظت آن به مقدار مصرف سرانه آب در شهر‌ها بستگي دارد. در این پساب‌ها انواع موجودات ریز میکروب‌ها و ویروس‌ها و چند نوع مواد شیمیایی معین وجود دارد که عمده‌ترین آن آمونیاک و نیز مقداری اوره است. فاضلاب‌هاي صنعتي و پساب کارخانه‌ها کاملا بستگي به نوع فراورده کارخانه دارد. با توجه به اين موضوع، مهم ترين تفاوت‌هاي فاضلاب صنعتي خانگي وجود مواد و ترکيبات شيميايي سمي در فاضلاب‌هاي صنعتي بيشتر است. فاضلاب صنعتي، خاصيت خورندگي و درجه اسيدي بيشتري دارد. امکان وجود موجودات زنده در فاضلاب صنعتي کمتر است.تنها بخشي از فاضلاب‌هاي صنعتي وجود دارد که در اکثر کارخانه‌ها داراي خاصيتي کم و بيش يکسان است. اين فاضلاب، حاصل از تشکيلات خنک‌کننده کارخانه‌هاست. ميزان آلودگي اين فاضلاب به تعداد دفعات استفاده از آب در قسمت‌هاي خنک‌کننده بستگي دارد. معمولا آلودگي فاضلاب اين بخش کمتر از آلودگي فاضلاب ساير قسمت‌هاي کارخانه است و بيشتر آلودگي آن نيز به علت وجود مواد نفتي و روغني است.فاضلاب سطحي ناشي از بارندگي، ذوب يخ‌ها و برف‌هاي نقاط بلند است. اين فاضلاب‌ها به علت جاري شدن در سطح زمين و تماس با آشغال‌هاي روي زمين و شست‌و‌شوي سطح خيابان‌ها و پشت بام‌ها آلوده شده و همچنين، مقداري مواد آلي و معدني به آنها اضافه مي‌شود. لذا در شروع بارندگي درجه آلودگي فاضلاب‌هاي سطحي زياد و پس از پاک شدن سطوح بارش از مقدار آلودگي آن کاسته مي‌شود. فاضلاب‌هاي كشاورزي كه در این فاضلاب‌ها سموم کشاورزی مانند هیدرو کربن‌های هالوژنه ddt آلودین ترکیبات فسفردار نظیر پاراتیون وجود دارد، به ويژه ترکیبات هالوژنه بسیار خطرناک هستند؛ هنگاهی که توام با کشاورزی در لایه‌های زمین نفوذ كنند یا به بیرون از محیط کشاورزی هدایت شوند باعث ایجاد فاضلاب‌های کشاورزی فوق‌العاده خطرناک می‌شوند.

علل عدم موفقيت تصفيه‌خانه‌ها در ايران

بر اساس تحقیق انجام یافته متاسفانه بیشتر تصفیه خانه‌های فاضلاب صنعتی موجود در کشور پس از گذشت مدت کوتاهی از راهبری، به کلی از کار افتاده‌اند و یا اینکه با بازدهی پایین راهبری می‌شوند. دلایل گوناگونی برای بروز این مشکل ذکر شده است. عوامل دخیل در این مساله به ترتیب شامل موارد زير است. مساله اول راهبری نادرست تصفیه خانه‌ها به علت عدم آشنایی گردانندگان (اپراتورهای) تصفیه خانه با اصول و مبانی تصفیه فاضلاب است. اهمیت ندادن و کوچک شمردن اداره تصفیه خانه فاضلاب از جانب مدیران صنایع و تفکر سطحی و بعضا نادرست نسبت به این موضوع باعث ايجاد مشكلاتي در تصفيه خانه مي‌شود. عدم توجه مهندس طراح به بروز تنگناهای احتمالی در حین بهره‌برداری از تصفیه خانه، عدم انتخاب روش مناسب جهت تصفیه فاضلاب، عدم آگاهی برخی از مهندسان طراح نسبت به ویژگی‌های فاضلاب و استفاده نادرست از داده‌ها و اطلاعات موجود در کتاب‌های خارجی از ساير مشكلات عدم موفقيت تصفيه‌خانه‌ها در ايران است.

در آمدزايي از طريق تصفيه فاضلاب‌ها

بر پایه یک پژوهش، لجن تصفیه‌خانه‌ فاضلاب کشور قابلیت این را دارد که برای تولید کرم‌های پوسال (ورمی کمپوست) مورد بهره‌برداری قرار گیرد. اين پژوهش نشان مي‌دهد كه در عوض تبدیل سالانه 1000 تن لجن فاضلاب در بندرعباس حدود 450 تن کرم پوسال با بهای ریالی 2500‌میلیون ریال به دست خواهد آمد.‌ اين اقدام در تصفيه‌خانه استان هرمزگان روي داده است. متخصصان جهاد کشاورزی در استان هرمزگان موفق شده‌اند با به کارگیری از کرم‌های قرمز حلقوی بارانی، اقدام به تولید کرم‌پوسال (ورمی کمپوست) از لجن فاضلاب به‌دست‌آمده از تصفیه‌خانه فاضلاب شهر بندرعباس کنند. با توجه به استاندارد ملی ایران که در زمینه کیفیت کودهای کرم‌پوسال موجود است، کود به‌دست‌آمده از تصفيه فاضلاب‌ها از مطلوبیت و کیفیت بسیار زیادی برخوردار بوده و همه عناصر مغذی و سنگین موجود در آن تجانس و تطابق بسیار مناسبی با استاندارد ملی دارد. ضریب تبدیل یک کیلوگرم لجن فاضلاب به کرم پوسال ۴۵‌درصد است وبه اين ترتيب با نظر به مقدار لجن‌های تولیدی در نقاط مختلف کشور می‌توان برای تولید کرم‌پوسال از این ترکیبات خطرناک برنامه‌ریزی کرد. دانش فنی این پژوهش آماده پیاده‌سازی و به‌کارگیری در تمام تصفیه‌خانه‌های فاضلاب کشور است. لجن تصفیه‌خانه‌های فاضلاب مخلوطی از اقسام ترکیبات شیمیایی و طبیعی هستند که در طول روند تصفیه فاضلاب قابل تصفیه نبوده و به شکل رسوب در تصفیه‌خانه‌ها باقی می‌مانند. با اتکا به قانون مدیریت پسماند این ترکیبات در گروه پسماندهای ویژه محاسبه می‌شود و روند دفع آن طی شرایط به خصوصی بايد شکل بگیرد که در حال حاضر محل دفن پسماند ویژه در کشور وجود نداشته و در نتيجه دفن این گونه پسماندها خلاف قانون است.