هرچند که راحمی دیر شروع کرد، اما خوب خواند و خوب دید و خوب شنید و حساس بود که این همه شرایط اصلی نویسنده شدن است و حاصل، داستانهایی است که جهان متفاوتی را برای ما معنا میکند. نوشتههایی که آدمی را به تفکر درباره چندوچون زندگی وامیدارد.
مجموعه حاضر شامل این ۹ داستان است. حسن این داستانها یکی هم این است که هرکدام جهانی نو و بدیع را پیش روی خواننده میگشایند. معلوم است که نویسنده با وسواس و احاطهی کامل موضوع را انتخاب کرده و این چنین گمان میرود که نویسنده خود در اکثر داستانها نقش داشته و شاید بتوان گفت حاصل تجربههای زیستی او و مواجهه با جهان پیرامونی اوست. نویسنده به خاطر تجربیاتی که از جامعه و آدمهای پیرامونیاش کسب کرده به نوعی میل به طنز دارد. به گمان او بیشتر آدمهای داستانهای او ادای زندگی را درمیآورند و، چون از مواجهه با اصل زندگی هراس دارند افعالشان نیز طنز خالص است! و نویسنده با استادی قسمتهایی از زندگی آنها را زیر ذرهبین قرار میدهد که رفتار و سلوکشان از سرچشمهای به نام طنز مایه میگیرد: داستان بسیار زیبای «کی بانو» یکی از این داستان هاست. راوی داستان، نوه کی بانوست از تنها دخترش. ابتدا اینکه این جماعت یعنی خود کی بانو و پسرانش همه مارکسیستاند و فکر میکنند غیر از طبقه کارگر کسی دیگر حق حیات ندارد! زندان رفتن را افتخار میدانند، اما هیچگاه از مبارزه مسالمت جویانه پا را فراتر نمیگذارند تا خدای نکرده با چشمان بسته جلو جوخه اعدام قرار گیرند. شخصیتی عجیب و غریب وسط حیاط باغ خانه پدربزرگ است و نویسنده کمال استادی را در معرفی ایشان به عمل آورده است. «غیر از مادرم و مادربزرگم همه خانواده نر بودند. حتی درخت توت بزرگی هم که وسط خانه باغ درندشت پدربزرگ شاخ و برگ هایش را تا پشت بام پهن کرده بود نر بود و توت نمیداد.
اسمش را گذاشته بودند «کی توت». کی توت عضوی از خانواده بود.» (ص ۷) فقط «مشکاتی» تنها داماد خانواده و پدر راوی داستان اعتقاد داشت که «کیانیها یک تختهشون کمه!» ماجراهای عبرتآموز و در حد خود شیرینی که در طول داستان میگذرد را باید خواند و نگارنده به خود اجازه نمیدهد تمام ماجرا را برای خواننده باز کند. چون هر خواننده بنا به سلیقه خود باید از این داستان زیبا بهره گیرد!
از بین داستانها، سه داستان فضایی نظامی دارند. دو داستانش با نامهای مثلث آبی و مهرآباد مستقیما در پاسگاههای حومه تهران میگذرد. چگونگی برخورد مامورین با مردم را نشان میدهد. البته مردمی که به خاطر فقر نقطه ضعف دارند و یا ذاتا خلافکارند. در این میان سرکار استوار رئیس پاسگاه میتواند از این آب گل آلود ماهی بگیرد. در مهرآباد گروهبان وظیفهای به پاسگاه مهرآباد منتقل میشود. نویسنده سعی میکند زبان طنز را در داستان بکارگیرد، اما به هیچ وجه قصد ندارد که کارها و مسائلی را که در پاسگاه میگذرد توجیه کند. بلکه خودش را قسمتی از آن جامعهی کوچک به حساب میآورد تا در قضاوت، یک تنه به قاضی نرفته باشد. بیگمان قصد نویسنده جانماز آب کشیدن برای قهرمانانش نیست. بلکه آنان را نیز مهرهای از چرخهی این فساد میداند.
- کاش فقط یک کافه هم بود با همان درهای دو لنگه که آدم بتواند به آن تنه بزند و وارد شود و مستقیم برود جلو پیشخوان و بگوید «بریز ...» و موسیقی فیلم «خوب، بد، زشت» هم پخش شود. اولش فکر میکردم خوب هستم. زشت که نبودم. از این مساله مطمئن بودم. اما هرگز بد نبودم، تا روزی که یکی از اهالی تپه کاجی گفت: «ما داریم با این وضع تو این بیابون زندگی میکنیم، آدم باید خیلی بد باشه که به این مردم هم رحم نکنه. -گفتم «منظورت چیه؟» - رک و راست گفت «منظورم اینه که تو هم مثل اون... آدم بدی هستی.» (صفحه ۸۰ – داستان مهرآباد)
نویسنده در اینجا خود به قضاوت خویش مینشیند و حقیقت وجودی خود را از زبان دیگری دریافت میکند. آدم در لجن زار تبدیل به لجن میشود، چون در پیرامونش هرچه را که میبیند و بو میکشد بوی گند لجن است. در چنین فضایی هیچکس نمیتواند خودش را فریب دهد. همین فضا در «مثلث آبی» هم حکم فرماست. منتهی قهرمان داستان ما همانند داستان مهرآباد گروهبان وظیفه نیست بلکه پرسنلی از ژاندارمری است که در پاسگاه خدمت میکند و وظیفهاش بردن محکومین به دادسرا است. نویسنده یک روز از زندگی اداری این شخص را نشان میدهد بدون اینکه هیچ قضاوتی از خوب و بد ماجرا داشته باشد که این حسن کار اوست.
آدم با خواندن داستان «استوار هیچکس» بیاختیار به یاد داستان او هنری (هدیه کریسمس) و گی دومو پاسان (گردن بند) میافتد. چرا که آن نویسندگان دوست داشتند گره ماجرا در آخر داستان باز شود که این مساله هنوز هم طرفدار دارد، اما کم رنگ شده است. امکان دارد نویسنده در هنگام نوشتن پایانبندی جدیدی بهنظرش بیاید، اما باز هم همان خاصیت گرهگشایی را داراست. به گمان من مصطفی راحمی داستان «استوار هیچکس» را به زیبایی اجرا کرده است و خواننده را به راحتی به دنبال خود میکشاند و همچنانکه گفته آمد گره ماجرا در آخر باز میشود.
فضای چهار داستان «با کلیه وسایل»، «یک جشن شبانه»، «سرباز دل» و «هیچکس» فضای محبس است. در سرباز دل از یک خانه تیمی که بوسیله حکومت اداره میشده صحبت میشود که چگونه فردی به نام سپهر و ماندگان و فراریان را در یک خانه چند اتاقه گرد هم میآورد و طبق برنامه که مدعی است «روسا» آن را تنظیم کردهاند با آنها رفتار میشود؛ و تکیه کلامش این است که «تشکیلات فکر اینجاشو کرده». البته هیچکدام نسبت به او مشکوک نیستند. غذای آنها را طبق برنامه تشکیلات، سپهر میآورد. «شنبهها عدس پلو با خرما، یکشنبهها خورشت قیمه، دوشنبهها خورشت سبزی و...» (ص ۱۰۸)
به تدریج تعداد افراد زیاد میشود و بعد خانه تیمی لو میرود. به این سطور آخر داستان توجه کنید! «روز شنبه بود. ناهار را که داخل فرستادند، عدس پلو با خرما بود. گیج مانده بودیم که چرا بازجویی و شکنجه و اعترافگیری شروع نمیشود. اما وقتی یکشنبه آمد و ناهار خورشت قیمه بود و بعد دوشنبه خورشت قورمه سبزی، کمکم از گیجی درآمدیم. برنامه غذایی زندان خیلی دقیق و منظم است.» (ص ۱۱۵ – داستان سرباز دل) «یک جشن شبانه» روایتی است از درون سلولی که سه نفر در آنجا محبوسند و گذران شبانه روزی آنان که چطور روز را به شب میرسانند و شب را به صبح.
یکی یکی به نوبت و هرکدام چند دقیقهای قدم میزدیم و بعد شب نشینیمان را آغاز میکردیم. تمام روز منتظر همین شب نشینی بودیم. دور هم مینشستیم، یک نفر چیزی تعریف میکرد و دو نفر دیگر سراپا گوش بودند. جز کلمه چیزی برای پذیرایی نداشتیم. (ص ۸۸-۸۹)
یکی از زیباترین و دردآلودترین داستانهای این مجموعه داستان «هیچکس» است. نویسنده شرح میدهد که چگونه تنهایی انسان را به مالیخولیا گرفتار میکند و در این اوهام است که شخصیت داستان هیچکس فکر میکند دو نفر دیگر هم سلولی دارد. سطور پایانی «اطراف سلول را نگاه کردم. هیچکس نبود. تخته نرد گوشه سلول پهن بود، اما هیچکس نبود. در سلول با صدای خشک و سنگینی بسته شد. خودم را انداختم روی پتوها و پاهایم را توی شکمم جمع کردم.» (ص ۱۲۲)
«با کلیه وسایل» هرگاه قصد اعدام یا تیر باران یک زندانی در میان باشد صدایش میکنند «با کلیه وسایل.» این جمله تاثیر مضاعفی بر بقیه زندانیها دارد و این چند واژه همانند شمشیری تیز و آبدیده بر گردن هر زندانی در نوسان است. راوی داستان تقریبا سرد و گرم روزگار را چشیده است و میداند دنیا دست کیست و خودش را برای هر ناملایمی آماده کرده است. یک پیوند عاطفی میان او و جوانی هیجده ساله که ابد گرفته است برقرار میشود که بیشتر از روی دلسوزی است تا عشق ممنوع، و در حقیقت او سنگ صبور درد دلهای جوان است. اما واژه «ابد» برای جوان قابل هضم نیست چرا که تصور یک عمر در یک چهار دیواری ماندن برایش سخت است. داستان در آخر به فاجعهای دلخراش میانجامد. به گمان نگارنده این داستان هم جزء زیباترین داستانهای مجموعه هست.
وقتی وارد کافه میشوی جمشید را نمیبینی و نگاهت فقط به عکسهای «ادری هیپورن» است که به در و دیوار چسبیده شده. ادری هیپورن با چوب سیگار بلند و موهای کوتاه در «صبحانه در تیفانی» ادری هیپورن نشسته زیر درخت کنار رودخانه با موهایی که از دو طرف با روبان قرمز بسته شده. در فیلم «عشق در بعدازظهر» ادری هیپورن با لباسی اشرافی که تا روی کفش پایین آمده و گردن بند گران قیمتی که به پهنای یک کف دست، گردن بلندش را چسبیده در فیلم «بانوی زیبای من» (ص ۱۲۳)
داستان «یک فنجان قهوه در سر راه اتفاق» یک حدیث نفس حزن آور است. راوی داستان همانگونه که انتظار میرود اول شخص مفرد است. پس حکایتی که گفته میآید باورپذیرتر میشود. رفت و آمد همیشگی در این کافه و دیدن هرروزه عکسهای ادری هیپورن در ژستهای مختلف نوعی دلبستگی بین قهرمان داستان و این هنر پیشه معصوم به وجود میآورد. داستان یک حدیث نفس است که عشق نسب به این تصویرها قسمتی از ماجرا را رقم میزند. زمان میگذرد. جمشید بدون هیچ دلیلی غیب میشود و قهرمان داستان ما مسائل مهم تری دارد که به آنها بپردازد. دو صفحه پایانی داستان دلپذیر و موثر نوشته شده. «کافه دوباره باز شده ادری هیپورن با همان اندام لاغر، چشمان درشت و دندانهای صدفی میآید بالای سرم و کنار میز میایستد. به صندلی خالی آن سوی میز اشاره میکند و میپرسد: «جای کسی است؟»» (ص ۱۳۴)
****
مصطفی راحمی داستان نویس معتبری است. نثری روان و بدون اشتباه دارد و از همه مهمتر موضوعهایی که انتخاب میکند همه طرفهاند. موفق باشد.