مثلا گاهی پیش میآید که یک نویسنده، خیلی دیر وارد وادی انتشار کتاب میشود، اما در همان اولین گام، مخاطبان خود را پیدا میکند. دقیقا مانند مصطفی راحمی (متولد ۱۳۳۳ شیراز) با اینکه نویسندگی را از سنین نوجوانی آغاز کرد، اما تازه در سال ۱۳۸۱ بود که اولین اثر داستانی خود را با نام «الف قامت دوست» و البته با نام مستعار منصور آذرنوش، به چاپ رساند. کتاب اول با استقبال روبهرو شد، دومین کتاب با نام «رفته بودم هیزم بیاورم» به بازار آمد و حالا در سومین گام، مجموعه داستان «چند داستان کوتاه» روی پیشخوان نشر ژرف است. آنچه در ادامه میخوانید، مصاحبهی ما با نسیم خلیلی (نویسنده و پژوهشگر) درباره آخرین اثر راحمی است. خلیلی میگوید زیر ذرهبین بردن ساختارها، مسائل مربوط به عدالت و ترسیم ابعاد و اثرات حبس، موضوعات مشترکیست که مانند نخ تسبیح در ۹ داستان این مجموعه تنیده شده است...
** سومین اثر داستانی مصطفی راحمی در قالب مجموعهای با عنوان «چند داستان کوتاه» و از سوی نشر ژرف در دسترس مخاطبان قرار گرفته است. در وهلهی نخست این اثر را در مقایسه با دیگر آثار منتشر شده از ایشان چطور دیدهاید؟
قبل از هر چیز بسیار خوشحال و مفتخرم که دارم دربارهی جهان روایی یکی از بهترین داستاننویسهایی که کتابهایش را خواندهام و دربارهی هرسه کتابشان هم نوشتهام، حرف میزنم؛ خوشحالم که لایق بودهام تا دربارهی نویسندهی شریف و آزادهای مثل مصطفی راحمی سخن بگویم و از این بابت از شما ممنونم. اما در پاسخ به پرسشتان به نظرم «چند داستان کوتاه» در مقایسه با دو اثر دیگر راحمی، جهان داستانی او را نه فقط ادامه میدهد، بلکه گستردهتر و چندصداتر هم میکند. در «رفته بودم هیزم بیاورم»، محور اصلی روایتی که راحمی نوشته است، بازنگری در تجربهی مبارزه از منظر پیری و فرسودگیست به این ترتیب که آرمانهای جوانی در برابر زمان، خاطره و حق انتخاب فردی قرار میگیرند. در «الف قامت دوست» نیز زندان و مبارزه در روایتی شاعرانه با عشق، دوستی و امکان تداوم زندگی پیوند میخورند. اما «چند داستان کوتاه» بهجای تمرکز بر یک مسیر روایی و عاطفی، چند زاویهی متفاوت از تاریخ و تجربههای زیستهی آدمها را -باز هم البته در پیوند با حبس و زندان- کنار هم میگذارد. به نظر من این تنوع به مجموعه امکان میدهد هم جنبشهای سیاسی ناکام را با طنزی تلخ بازنگری کند، هم سازوکار قدرت و ناکارآمدی نهادهای رسمی را نشان دهد، و هم به همدلی میان زندانیان و آسیب روانیِ انفرادی بپردازد، چیزهایی که از نگاهِ منِ تاریخپژوه، وجه ارزشمندی از تاریخ اجتماعی را هم در دل خودشان دارند. بهویژه در داستان «هیچکس»، توجه از مقاومت سیاسی به تنهایی و فرسایش هویت در حبس منتقل میشود و بعدی از روانشناسی تاریخمند را در خودش بازتاب میدهد؛ درحالیکه داستان «با کلیه وسایل» با همین دغدغهی روانشناسانه، سویهی انسانی و همدلانهی زندان را برجسته میکند. بنابراین، مجموعه را میتوان گامی به سوی روایتی متکثرتر و از نظر مضمونی گستردهتر دانست: راحمی همچنان به تجربه مبارزه و زندان بازمیگردد، اما این بار با فاصلهای انتقادیتر، طنزی تلختر و توجهی پررنگتر به پیامدهای انسانی و روانی آن تجربه.
** این اثر شامل ۹ داستان کوتاه است. میان داستانها از نظر موضوع و معنا ارتباطی میبینید؟
بله، قطعا؛ اگرچه کتاب در قالب داستانهای کوتاه مستقل روایت میشود، اما در لایههای زیرین، یک نخ تسبیحِ مفهومی و پیوند وثیق معنایی همهی این روایتها را به هم متصل میکند و این نقطهی پیوند چیزی نیست جز بازنمود انسان در چنبرهی تاریخ، قدرت و پیامدهای زیستِ آرمانخواهانه. این ارتباط در چند محور اساسی میان داستانها رفتوآمد میکند؛ یکی بازنگری انتقادی در جنبشهای سیاسی ناکام است که گاه و بیگاه تکرار میشود. مثلا در داستانهایی همچون «پسران کیبانو»، پیوند داستانها از مجرای فاصلهگیری از اسطورهسازی و قهرمانپروری شکل میگیرد. راحمی از آرمانهای دور و دراز تقدسزدایی میکند و هزینهی این تبوتابهای تاریخی را روی دوش خانواده و زیست روزمره نشان میدهد؛ جایی که طنز تلخ تاریخی، پرده از فاصله میان وعده «رهایی زحمتکشان» و واقعیتِ «گرفتاری مبارزان» برمیدارد. دومین مضمون مشترک داستانها را شاید بشود آسیبشناسی ساختار قدرت و بنبست عدالت دانست؛ در داستانهایی مثل «مثلث آبی»، زاویهی نگاه از درون محافل مبارزاتی به سمت ساختار رسمی قدرت و بوروکراسی میچرخد. پیوند معنایی این داستان با سایر بخشها در نمایش یک «بنبست دوگانه» است: انسانِ جستوجوگر، هم بیرون از ساختار در رسیدن به تغییر پایدار ناکام میماند و هم در درون ساختار در برابر شبکههای درهمتنیدهی نفوذ و فساد زمینگیر میشود؛ سومین مضمون مشترک هم به نظر من در این داستانها طیف متنوع تجربهی حبس است از زیست جمعی تا فروپاشی فردی که شاید پررنگترین حلقهی اتصال در این مجموعه هم باشد، چیزی که از آن تحت این عبارت هم میتوان یاد کرد: تبارشناسی رنجِ انسان در جغرافیای زندان؛ اما راحمی زندان را تکبعدی نمیبیند، او یک طیف روانشناختی و انسانی خلق میکند: در یک سو، در داستانی، چون «با کلیه وسایل»، زندان بستری برای کشف مهر، پیوندهای انسانی، مواظبت جمعی و مرهم نهادن بر رنج دیگریست؛ و در سوی دیگر، در شاهکاری مانند «هیچکس»، همین زندان به نهایتِ دهشت خود، یعنی انفرادی، استحاله میشود؛ جایی که مسأله دیگر تقابل سیاسی نیست، بلکه تقابل روان انسان با فراموشی، تنهایی، ترومای عمیق و انحلال سوژه است. بنابراین، داستانها شاید از نظر مکان، لحن و تیپهای شخصیتی تفاوتهایی داشته باشند، اما همگی قطعات یک پازل واحدند: بازخوانیِ بیپیرایه و تاریخنگارانهی سرنوشت نسلی که میان جبر زمانه، خشونت ساختارها، و آرزوی ساختن جهانی بهتر دستوپا زدند.
** در بخشهایی از داستانها با فضاها و روایتهایی روبهرو هستیم که به نظر میرسد خلق آنها از تجربیات زیستی نویسنده دور نبوده است. «چند داستان کوتاه» را تا چه اندازه در ارتباط با جامعهی امروز میدانید؟
خب؛ من فکر میکنم که گرچه ریشه این روایتها در تجربه زیسته نسلی از مبارزان و بازخوانی دهههای گذشته است، اما «چند داستان کوتاه» اتفاقاً پیوندی بسیار زنده و معاصر با جامعه امروز ما دارد؛ این حرف را به سه دلیل مشخص میزنم: اول اینکه جامعه امروز ما بیش از هر زمان دیگری در حال بازاندیشی در نسبتِ میان هزینه و فایدهی کنشگریست. طنز تلخ راحمی در نقد آرمانگراییهای انتزاعی و تقدسزدایی از قهرمانسازی، دقیقاً همصدای نسلیست که امروز دیگر رویاهای کور را نمیپذیرد و حق حیات، آرامش و انتخاب فردی را مطالبه میکند. دوم، پرداختن به تروما و پیامدهای روانی استبداد و انزوا (مانند آنچه در داستان «هیچکس» میبینیم). این رنجِ تنهایی و تلاشی که انسان برای حفظ سلامت روان و بقای هویت خویش در مواجهه با سرکوب انجام میدهد، برای انسانِ خسته و زخمخورده امروز هم تجربهای کاملاً ملموس و معاصر است؛ و در نهایت، کتاب یادآوری میکند که تاریخِ قدرت، بوروکراسیِ فاسد و گرفتاری انسان در چرخدندههای ساختارها کهنه نمیشود؛ بنابراین داستانهای راحمی هرچند که دربارهی وقایع سالهای گذشتهاند، اما آینهای انتقادی برای فهم وضعیت زیسته امروز ما هم هستند.
** راحمی در روایت داستانهای این مجموعه از زبان طنز نیز بهره برده است. درباره زبان این کار و نوع روایت آن توضیح دهید؟ به نظر شما این انتخاب چه ویژگیها و محدودیتهایی در روایت به همراه دارد؟
موضوع مهم این است که طنزِ راحمی طنز مفرح یا شوخی کلامی نیست، بلکه یک طنز موقعیتِ تلخ و تاریخیست. راوی از فاصلهای امن به گذشته نگاه میکند تا تناقضهای تراژیکِ زیست مبارزاتی و بنبستهای ایدئولوژیک را عریان کند؛ مثل داوری کنایهآمیز مادر در «پسران کیبانو» دربارهی مارکسیسم و گرفتاری مبارزان؛ این موضوع در وهلهی اول به نویسنده این امکان را میدهد که تقدسزدایی کند درواقع طنز مانع از قهرمانسازی کاذب و مرثیهسرایی شعاری میشود و چهرهای زمینی و واقعی از انسانِ تاریخی میسازد از طرف دیگر زهرِ گزندهی رنج و خشونت زندان را تعدیل میکند تا متن خوشخوان و تأملبرانگیز شود، اما خطر بزرگ طنز تلخ در چنین مضامینی، احتمال تقلیلگراییست؛ درواقع اگر طنز بهدرستی مهار نشود، ممکن است فداکاریها و ابعاد هولناک فاجعه یا عمق تروما را بیش از حد تلطیف یا بیاثر نشان دهد. با این حال، راحمی با تفکیک لحنها به خوبی توانسته جلوی این آسیب را بگیرد.
** از نوه کیبانو در داستان «کیبانو» تا روایت «با کلیهی وسایل» و...، با شخصیتهایی در «چند داستان کوتاه» مواجهایم که در عینحال که برآمده از جامعه و قابللمساند، تجربیات و شرایط متنوعی را به تصویر میکشند. کاراکترهای داستانها و جهانی که از آن سربرآوردهاند را چگونه دیدهاید؟
کاراکترهای این مجموعه پیش از آنکه نمادهای سیاسی باشند، انسانهای ملموسِ گوشتوخوندار با تمام ضعفها، عواطف و تردیدهایشان هستند. جهانِ آنها نه یک میدان نبرد حماسی، بلکه زیستِ پرفشار تاریخ معاصر ماست؛ جایی که آرمانهای بزرگ با واقعیتهای خشن زندگی روزمره و زندان تلاقی میکنند؛ به نظر من تنوع این کاراکترها سه ساحت اساسی را میسازد؛ اولی جهان زیست روزمره است مثل فضای خانواده در «پسران کیبانو» که حقیقتِ رنج و زندگی را ورای توهمات ایدئولوژیک به تصویر میکشد، دومی جهان همبستگی انسانی در حبس است که در قالب شخصیتپردازی برخی کاراکترها از جمله آرش در داستان «با کلیه وسایل» تبلور پیدا کرده است که میان رخوت و سنگینی حبس ابد، انسانیت، مهر و امید را با دستان خود میسازند و سومی جهان تروما و تنهایی عریان انسانیست؛ بنابراین، این کاراکترها از جهانی سربرآوردهاند که در آن، قهرمانانِ تاریخی از قابهای ایدئولوژیک بیرون میآیند و به انسانهای رنجکشیدهای بدل میشوند که پیش از هر چیز، در پی حفظ حق حیات و سلامت روان خود بودهاند.